Әлемдердің Раббысы – Аллаһқа мадақ, Пайғамбарымыз Мухаммадқа, оның отбасы мүшелеріне және барлық сахабаларына Аллаһтың сәлемі мен игілігі болсын!

Содан соң:

Үлкен өкінішке орай, кейбір мұсылмандардың өз түсінуіне немесе өздерінің тұжырымы бойынша өте күшті дәйек болып табылатын нәрселерге сүйеніп салмақты мәселелерді талқылап жатқанын жиі кездестіруге болады.  Мұндай мәселелердің қатарында осы күндерде кең таралған  Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер»  (әл-Маида 5: 44) деген аятқа қатысты: «Бұл күпірліктен кіші күпірлік (Куфр дуна куфр)», – деп айтқан хабарының сенімділігін теріске шығару да бар.

Ең таң қаларлығы – Ибн ‘Аббастың бұл хабарының әлсіздігі туралы тек кейбір қазіргі замандастарымыздың айтқаны, әрі мұны оларға дейін ертедегі имамдардың ешқайсысы істемегені.

Осыған дәйектер ретінде бұл замандастар келесілерді келтіреді:

«Ибн ‘Аббастың бұл хабарын әл-Маруази “Тазым қадри-ссаләда” 2/521, әл-Хаким “әл-Мустадракта” 2/313, сондай-ақ Ибн ‘Абдуль-Барр “әт-Тамхидте”, Хишама ибн Хужайрдың иснады арқылы Тауустың Ибн ‘Аббастан жеткен сөздерінен келтіреді.

Осы Хишам әлсіз жеткізуші болып табылады, бұл туралы Ахмад, Яхья ибн Ма’ин, әл-‘Уқайли сынды имамдар т.б. айтқанындай. Қз.: «әд-Ду’афа” 4/337-338, “әл-Камиль” 7/2569.

Бірде ‘Али ибн Мадини Яхъя ибн Са’идке: “Ибн Журайж Хишам ибн Хужайрдан баяндады”, - деп оқыды. Ал Яхъя ибн Са’ид: “Тастаңдар оны”, - деді. Ибн Мадини: “Оның хабарларын тастайық па?!”, – деп сұрады. Яхъя: “Иә”, – деп жауап берді. Қз.: “Тахзиб әл-Камәл” 30/180.

 ‘Абдуллаһ ибн Ахмад: “Хишам ибн Хужайр Макки – хадистерде әлсіз”, - деген. Қз.: “Тахзиб әл- Камәл” 30/179.

Ибн ‘Аббастан жеткен бұл хабар сондай-ақ басқа иснад арқылы да жеткізіледі, бірақ “Куфр дуна куфр” деген сөздерсіз, “Бұда күпірлік жеткілікті” сөздерімен.

Бұл хабарды ‘Абдур-Раззақ тәпсірінде 1/191, сондай-ақ әт-Табари 6/256 және басқалар келтіреді, әрі оның иснады сенімді (сахих).

Әрә сондықтан да Хишамның хабары екі себепті әлсіз:

1. Хишамның жеткізуші ретінде әлсіздігі.

2. Бұл жеткізушінің одан күштірек болған Ибн Аббастың тәпсірін «Куфр дуна куфр» сөздерінсіз жеткізетін жеткізушілерге қайшы келуі».

Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер»  (әл-Маида 5: 44) деген аятқа қатысты: «Бұл күпірліктен кіші күпірлік (Куфр дуна куфр)», – деп айтқан хабарының әлсіздігін «негіздеу (дәлелдеу)» міне осы-ақ.

Бұл адамдар Ибн ‘Аббастың: «Куфр дуна куфр», - деп айтқан хабарын дәл осылайша әлсіз етіп көрсеткен, тіпті бұдан қалса оған ол Аллаһтың түсіргеніне сәйкес үкім етпеуді үлкен күпірлік деп санағанын теліген.

Ал іс жүзінде Ибн ‘Аббастың осы дерегінің әлсіздігіне қатысты түсіндірмені дәлме-дәл  Сулейман әл-‘Ульуан, Хамуд ибн ‘Ақлә әш-Шу’айби және Абу Мухаммад әл-Мақдиси келтірген болатын.

Олардың қайсысы осыны алғаш болып жазғанын, ал қайсысы мұны тек алып оны әрі қарай мұқият зерттеместен таратқанын Аллаһ жақсырақ біледі.

Сондай-ақ осы жерде Хассан ибн ‘Абдуль-Маннан деген біреудің шағын жолдау жасағанын, әрі онда ол жоғарыда аталып кеткен нәрселерді дәйек ретінде келтіріп Ибн ‘Аббастың осы хабарының әлсіздігі туралы тұжырымдағанын атап кету қажет.

Ал осы Ибн ‘Абдуль-Маннанға қатысты айтар болсақ, ол хадистердің сенімділігіне немесе әлсіздігіне қатысты пайғамбарлық Сүннетпен  ойнайтын адам ретінде танылған. Ол ертедегі имамдар бірауызды келісімде болған және әһлю-Суннаның сенімдері негізделетін көптеген сахих хадистерді әлсіз деп атаған. Мысалы, ол мына белгілі хадисті әлсіз деп атаған: «Ақиқатында, сендерден кім ұзақ өмір сүрсе, сол көп тартыстарды көреді. Ендеше менің Сүннетім мен тура жолдағы салиқалы халифалардың Сүннетін ұстаныңдар. Осыдан азу тістеріңмен ұстаныңдар және діндегі жаңалықтардан (бидғаттардан) толық аулақ болыңдар, өйткені діндегі әрбір жаңалық  – адасушылық!»  Абу Дауд 4607, әт-Тирмизи 2676, Ибн Мажжаһ 42.

Ал осы хадистің сенімділігін әт-Тирмизи, әл-Баззар, әл-Хаким, Ибн ‘Абдуль-Барр, әд-Дыя әл-Мақдиси, ән-Науауи, Ибн Касир және басқа да көптеген имамдар растаған.

Бұл адамның еңбектері мен оның хадистану ғылымындағы оғаш мәлімдемелері таралған соң, шейх әл-Әлбани көп рет оны теріске шығарды және тіпті хадистердің сенімділігін анықтаудағы оның адасушылықтарына арналған және оны «Имамдардың кітаптарын зерттеуде жүздеген сенімді хадистерді әлсіз деп атаған Ибн ‘Абдуль-Маннанның зертеулерінен сақтандыру және насихат айту» деп атаған тұтас кітап жазды.

Ал бұл автордың жай-күйі мұсылмандарға белгілі болғаннан кейін, ол Абу Сухайб әл-Карми деген жасырын атпен жазатын болды.

Сөйтіп, бізге айқын болғанындай, Ибн ‘Аббастың хабары туралы теріс пікір білдіргендердің барлығы  хадистану ғылымындағы өздерінің ұлы зерттеулерімен танылмағандығы аз болса, бұл ғылымдағы атақты имамдарға қарсы шықты!

Осы замандастардың аталған сөздерін таратушыларға мынандай сұрақ туындайды:  «Хадистану ғылымы саласындағы білімдері ешкімде күмән туғызбаған атақты имамдарға жүгіну ғаламтор кеңістігінен тауып алған өздеріңнің құмарлықтарыңа сәйкес келетін нәрселерге жүгініп, осыларды соңына дейін біліп алмай  мұсылман бұқарасына шығарудан жақсырақ па?!»

Ибн Мас’уд: “Жамандықта көшбасшы болғаннан игілікте ілесуші болған артық”, – деп айтатын. Ибн Абу Шайба 37188, Ибн Уадах 1/78. Иснады сенімді.

Ал имам Малик: “Адам өзінен білгірлеу біреуден сұрамайынша, өзін қандай да бір нәрседе лайықты деп санамауы керек!” Қз.: “Сыфатуль-муфти” 7.

Ибн ‘Аббастың сөздерінің әлсіздігіне қатысты айтылған дау-дамайларға жауап

Іс жүзінде барлық ертедегі имамдар да, кейбір замандастардан басқа, кейінгілері де Ибн ‘Аббастың «Бұл күпірліктен кіші күпірлік (куфр дуна куфр)» деген хабарын мойындаған және оған сүйенген.

Ал әлдебіреулер солардың негізінде осы хабарды сенімсіз деп тапқан екі себепке келер болсақ, іс жүзінде бұл болуын қалаған нәрсені бар деп көрсетуден өзге ешнәрсе емес!

Бұл хабардың әлсіз екендігіне дәлел ретінде пайдаланылған бірінші себеп – бұл «куфр дуна куфр» деген хабардың жеткізушісі Хишам ибн Хужайрдың әлсіздігі.

Аллаһтың рұқсатымен, өздерін бір Американы ашқандай санап, белгілі бір адамдардың және оларға соқыр түрде ілескендердің зерттеулерімен ғана қанағаттанбастан,  Ибн ‘Аббастың бұл хабарын жан-жақтылау етіп қарастырамыз.

Шындығында да Яхья әл-Қаттан және  әл-‘Уқайли сынды имамдар Хишамды әлсіз жеткізуші деп санағандығынан бастаймыз.  Ал Суфьян ибн ‘Уяйна: “Біз Хишамның хадистеріне басқалардан растау таппасақ, оларды алмаймыз», - деп айтқан. Қз.: “Тахзиб әт-тахзиб” 11/33.

Бірақ Ибн Ма’инға келер болсақ, ода Хишамға қатысты екі пікір бар. Бір рет ол оны әлсіз деп айтқан, ал екінші рет ол оны салиқалы (ізгі) деген.

Алайда бұл хабардың әлсіздігін жақтайтындар Ибн Ма’инның «ізгі-салиқалы» деген сөздерін хадистер жеткізуде емес, дінде деп тұжырымдаған.

Ал іс жүзінде олардың бұл тұжырымдары – жорамал ғана.

Имам Ахмадтың ол туралы пікіріне қатысты жағдай да тура осындай, өйткені Ахмад Хишамды оған сүйенуге болмайтын мүлде әлсіз және қабыл етілмейтін жеткізуші деп санамаған. Ол Хишам туралы: «Хадистері әлсіз Меккелік, – сондай-ақ: – Ол күшті емес жеткізушісі», - деп айтқан.

Алайда мұндай сөздер арқылы имам Ахмад мұндай жеткізушінің хадистері қабыл етілмейді дегенді әркез меңземеген. Жиі жағдайда ол мұндай жеткізушінің хадистері  сенімді (сахих) емес, бірақ жақсы (хасан) екендігін меңзеген, мұны шейхуль-ислам Ибн Таймийя былай деп түсіндіргеніндей: “Ахмадтан оның: «Пәлен әлсіз, күшті емес жеткізуші», – деп айтқаны жеткізіледі. Алайда бұл сөздер Ахмад мұндай жеткізушінің хадистерін сенімді (сахих) деп есептемегенін, десе де ол мұндай адамның хадистерін жақсы (хасан) деп санағанын меңзейді.  Сондықтан да ол мұндай хадистерді әлсіз деп атағанымен, оларды дәлел ретінде пайдаланатын болған, өйткені іс жүзінде бұл хадистер жақсы (хасан) болған”. Қз.: “әл-Фатауа әл-кубра” 3/243.

Ал имам әз-Захаби былай деген: “Адамдар туралы жиі жағдайда «Күшті жеткізуші емес»  деп айтылатын, алайда оларға сүйенетін”. Қз.: “әл-Муқаддима әл-Мауқиза” 319.

Әрі сөз болып тұрған нәрселерді имам Ахмадтың өзі де «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» (әл-Маида 5: 44) аятына тәпсір жасағанда  Ибн ‘Аббастың осы хабарына сүйенгендігін растайды.  Оған: “Аятта қандай күпірлік туралы айтылып тұр?”, – деп сұрақ қойылғанда, ол: “Діннен шығармайтын күпірлік туралы, бұл Ибн ‘Аббастан жеткендей”, - деп жауап берді. Қз.: “Суаләт Ибн Хани” 2/192, “Масаиль Абу Дауд” 114 және “әс-Салә уа хукму тариқиха” 49.

Мұның үстіне, көпшілік имамдар Хишам ибн Хужайрды сенімді жеткізуші деп есептеген. Хафиз Ибн Хажжар Ибн Са’дтың Хишам туралы: “Ол сенімді жеткізуші болған”, – деп айтқан сөздерін жеткізген.

Имам әс-Сажжи ол туралы:  “Ол шыншыл жеткізуші”,  – деп айтқан.

А имам әл-‘Ижжли ол туралы: “Сүннеттің лайықты жақтаушысы (ілесушісі)”, - деген. Қз.: “Тахзиб әт-тахзиб” 11/33-34.

Ибн Шубрума Хишам туралы: “Меккеде ол сияқтылар жоқ», - деген.

Сондай-ақ Хишамды сенімді жеткізуші деп санағандардың қатарында  имам Ибн Хиббан да болған, сондай-ақ имам Ибн Шахин де өзінің «әс-Сиқат» (344) кітабында оны сенімді деп атаған.

Бірақ Ибн ‘Аббастың осы хабарының сенімділігін  қалай болса да жоққа шығаруға ұмтылатын замандастар: «Хишамды сенімді деп санаған имамдар негізінен жеткізушілер туралы ғылымда жұмсақтық жасайтындардан болған», – деп айтады.

Бұл мәлімдеме де бірнеше себептер бойынша шындыққа сай келмейді:

Біріншіден, аталғандардың қатарындағы жеткізушілердің сенімділігін бекітуде босаңдық жасайтындықтары туралы дәл Ибн Хиббан мен әл-‘Ижжлиді айыптайтын. Ал олардың босаңдық жасауы олар белгісіз жеткізушілерді сенімді деп санайтындықтарымен байланысты еді.  Бірақ осы қаралып жатқан жағдайда сөз белгісіз жеткізу туралы болып тұрған жоқ.

Екіншіден, аталған имамдардың жеткізушілердің сенімділігіне қатысты пікірлері өз еңбектерінде жеткізушілер туралы имамдардың даулы сөздерін қорытындылаған әз-Захаби мен Ибн Хажжар сынды едәуір кейінгі имамдардың пікірлеріне сәйкес келген жағдайда, олар қабылданып отырғандығы хадистану ғылымымен таныс әрбір адамға белгілі. Мысалы,  имам әз-Захаби Ахмадтың Хишам туралы: «Күшті баяндаушы емес», – деген сөздерін келтіргеніне қарамастан, ол туралы: «Ол сенімді жеткізуші!», - деген.  Қз.: “әл-Кашиф” 2/335.

Үшіншіден, тек босаңдық жасайтындарымен танылған имамдар ғана Хишамды сенімді деген мәлімдеме имам Абу Хатим оны сенімді деп санағандығы себепті шындыққа қайшы келеді. Мысалы, Ибн Аби Хатим Хишамды әлсіз деп санаған имамдардың айтқан сөздерін келтіріп, оның өмірбаянын өзінің әкесі Абу Хатимнің мына сөздерімен аяқтаған: “Меккелік, оның хадистерін жазып алу керек”. Қз.: “әл-Жәрх уа-тта’диль” 9/53.

Ал Абу Хатимге келер болсақ, оның абырой-беделі және оны имамдар  «әл-жарх уәт-т’адиль ғылымының имамы» деп атағаны белгілі! Имам әз-Захаби ол туралы былай деген: “Егер Абу Хатим әлдебіреуді сенімді деп атаған болса, оның сөздеріне ілес, өйткені ол хадисі сенімді (сахих) болғаннан өзге ешкімді сенімді деп атамаған!” Қз.: “әс-Сияр” 13/260.

Бірақ ең таң қалдыратыны бұл хабардың сенімділігін теріске шығарушылардың Абу Хатимның «Оның хадистерін жазып алу керек»  деген сөздері мұндай жеткізушіге сүйенуге болатындығына  нұсқамайды деп айтатындығы, бұдан қалса олар Абу Хатим осы сөздерімен Хишамды әлсіз деп санады деп мәлімдегені.

Ақиқатында, бұл бір таң қаларлық нәрсе! Хафиз Ибн Хажжар: «Кім қандай да бір ғылым туралы білімсіз сөйлесе, таң қаларлық нәрселерді айтады!», - деп ақиқатты айтқан.

Ендеше, осы терминді түсіну үшін Абу Хатимның ұлына жүгінейік.  Ибн Аби Хатим хадистану ғылымындағы терминологиялар туралы былай деп айтатын: “Егер әлдебіреу туралы: «Ол шыншыл, – немесе: – Оған қатысты  проблема жоқ», – деп айтылса, онда мұндай жеткізуші хадистерін жазып алуға және оларға қарауға болатындардың қатарынан, әрі бұл (жеткізушілердің сенімділігіне қатысты) екінші дәреже”. Қз.: “әл-Жәрх уа-та’диль” 2/37.

Имам әз-Захаби де, егер жеткізушілер туралы: «Оның хадистерін жазып алу керек, - деп, немесе: - Оған қатысты проблема жоқ, - немесе: – Шейх», - деп айтылса, онда бұл жархқа (сенімсіздендіруге) емес,  та’дильге (сенімділігін растауға) қатысты дегенді айтқан. Қз.: “әл-Муғни” 1/4.

Имамдар Хишам ибн Хужжайрдың сенімділігі туралы келіспеушілікте болғаны анық болды, алайда ешкім, тіпті оны әлсіз жеткізуші деп санаған имамдардар да, оның хабарлары қабылдануға болмайтындығы туралы ешқандай салмақты дәйектер келтірмеген. Осы себепті хафиз Ибн Хажжар ол туралы: “Шыншыл, бірақ қателіктер жіберетін”, - деп айтқан. Қз.: “әт-Тақриб” 7288.

Сондықтан да әл-Бухари мен Муслим сынды имамдар  иснадында (жеткізушілер тізбегінде) Хишам ибн Хужжайр болған кейбір хадистерді қолданатын, мысалы әл-Бухари мен Муслимде келтірілетін мына атақты хадис: «Бірде пайғамбар Сулейман ибн Дауд, оларға Аллаһтың сәлемі болсын: “Бүгінгі түннің ішінде жетпіс әйелімді өтіп шығамын, әрі олардың әрқайсысы маған Аллаһтың жолында соғысатын ұл туып береді деп ант етемін!”, – деді. Ал оған: “«Инша-Аллаһ», – деп айт”, – деп айтылғанда, ол ұмытты да,  мұны айтпады. Әрі оның әйелдерінің ешқайсысы құрсақ көтермеді, денесінің жартысы жоқ бала туған жалғыз біреуінен басқа. Ал егер ол: “Инша-Аллаһ”, – деп айтқанда,  оның қалауы іске асар еді». әл-Бухари 3424, 6639, Муслим 1654.

Тізбегінде Хишам бар бұл хадистің нұсқасы Муслимде 1654-саннан кейін 23-санмен келтіріледі.

Сөйтіп, Хишам ибн Хужжайрды жеткізуші ретінде Абу Хатим, Ибн Шубрума, Ибн Са’д, әл-‘Ижжли, Ибн Шахин, әс-Сажжи, Ибн Хиббан және әз-Захаби сынды имамдар сенімді деп санаған.

Осы айтылғандардың негізінде мұндай жеткізушінің хадистері жақсы (хасан) деңгейден төмен түсірілмейді, әрі осы себепті Ибн ‘Аббастың: «Куфр дуна куфр», - деп айтқан хабарын имам әл-Хаким, әз-Захаби, әл-Әлбани, Ибн Баз, Ибн ‘Усаймин және басқалар растаған. Бұдан қалса, бұл хабарға ертедегі имамдардың барлығы дерлік сүйенген, әрі оны сенімді (сахих) деп санап, дәлел ретінде келтірген, бұл туралы, инша-Аллаһ, төменде сөз болатынындай.

Ибн ‘Аббастың осы хабарының әлсіздігіне дәлел етілген екінші себеп – Хишамның одан сенімділеу болған және  Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты: «Бұл күпірлік», - деп айтқанын, әрі мұны кіші күпірлік деп атамағанын жеткізген жеткізушілерге қайшы шыққандығы-мыс. Әрі осы себепті олар Хишам  Ибн ‘Аббастың сөздерін осы мағынамен жеткізген жалғыз жеткізуші болған деп айтады.

Бұл дәйекетердің барлығы алдыңғылары сияқты, бұдан қалса, бұл мәлімдемелерге берілетін жауап, Аллаһтың рұқсатымен бірінші айыптауға жауап болған нәрселерді нығайтып күшейтеді ғана.

Біріншіден, олардың «Хишам ибн Хужжайр Ибн ‘Аббастан осындай мағынаны жеткізген жалғыз адам болды» деп айтқанына келер болсақ, бұл – не өтірік, не осы мәселедегі шынайы жағдайды білмеу. Керісінше, тура осы мағынамен айтылған сөздер Ибн ‘Аббастан басқа, онда  Хишам ибн Хужжайр жоқ иснадпен де келтіріледі. ‘Абдуллаһ ибн Салих Му’ауия ибн Салихтан, ол ‘Али ибн Аби Тальхадан, Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты: “Кім Аллаһтың түсіргенін жоққа шығарса, сол күпірлікке түсті. Ал кім осыны мойындаса, бірақ осыған сәйкес емес үкім етсе, сол залым және бұзақы!”, - деп айтқанын жеткізеді. әт-Табари 6/166, Ибн Аби Хатим 4/1142.

Бұл хабардың жеткізушілерінің барлығы сенімге лайықты. Алайда имамдардың арасында ‘Али ибн Аби Тальха Ибн ‘Аббастан хадистер естігендігі жөнінде келіспеушіліктер бар. Имам Абу Жа’фар ән-Нахас: “‘Али ибн Аби Тальха туралы жаман айтатындар оның Ибн ‘Аббастан хадистер естімегендігін және ол Ибн ‘Аббастан емес, Мужжахид пен ‘Икримадан тәпсір алғандығын айтады. Бұл сөздер іс жүзінде кінәлау болып табылмайды, өйткені  ‘Али ибн Аби Тальха тәпсірді екі сенімді адамнан алды, әрі өзі де сенімді әрі шыншыл болған!” Қз.: “ән-Насих уәл-мансух” 75.

Имам әс-Суюты былай деп жазатын: “Кейбіреулер Ибн Аби Тальха Ибн ‘Аббастан тәпсірді естімеген, ол тәпсірді Мужжахидтен және Са’ид ибн Жубайирден алған дейді. Хафиз Ибн Хажжар ол сенімді жеткізуші деп айтқан, әрі бұл кінәлауда салмақты ешнәрсе жоқ!» Қз.: “әл-Итқан” 2/188.

Сонымен, бұл хабардың иснады жақсы (хасан). Қз.: “Қурратуль-‘уюн” 71.

Ибн ‘Аббастан жеткен бұл хабар мағынасы бойынша  «Күпірліктен кіші күпірлік» («Куфр дуна куфр») хабарына сәйкес емес пе?! Ибн ‘Аббастың бұл аяттағы «кәпірлер» деген сөзді кіші күпір деп тәпсірлегені сол хабардан айқын болып тұрған жоқ па?!

Сондай-ақ Тауустың былай деп баяндағаны жеткізіледі: “Мен Ибн ‘Аббастан: “Кім Аллаһтың түсіргенінінің негізінде емес (басқамен) үкім етсе, сол кәпір ме?», – деп сұрадым. Ол: «Бұл күпірлік Аллаһқа, Оның періштелеріне, кітаптарына, пайғамбарыларына және Қиямет күніне деген күпірлік сияқты емес!», – деді“.  әт-Табари 10/355, Ибн Батта 2/735.

Бұл хабарды әл-Хасан Абу Усаманың сөзінен, ол Суфьяннан, ол Му’мардан, ал ол Ибн Тауустан жеткізген.

Бұл хабардың барлық жеткізушілері сенімді әрі шыншыл. Әрі бұл хабар сенімді (сахих).

Алайда кері пікірдің жақтаушылары имам Ибн Са’дтың Хаммад ибн Усама деген атпен танымал Абу Усамадан ол оны шыншыл, бірақ тадлиспен айналысатын (хадистерді араластыратын) дегенін жеткізген.

Ал іс жүзінде Ибн Са’д жеткізуші Абу Усаманы ол тадлиспен айналысады деп айыптаған жалғыз адам еді, бұған қоса ол бұл айыптауына дәлел келтірмеді. Сол себептен одан бұл сөздер қабылданбаған еді. Хафиз Ибн Хажжар Абу Усама туралы: “Ол шыншылдығында бірауызды келісім болған сенімді имамдардың қатарынан еді», - деген.  Қз.: “Хадью-ссари” 399.

Ал имам әз-Захаби: “Абу Усама – лайықты (беделді) жеткізушілердің қатарынан, әрі ол туралы (ол тадлиспен айналысатын еді деп) айтылған  бұл сөздер – өтірік!” Қз.: “әл-Мизан” 1/588.

Сөйтіп, бұл хабар да дәйекті кінәлары жоқ сенімді болып табылады.

Сондай-ақ, Ибн ‘Аббастан басқа иснадпен «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты:  “Бұл діннен шығармайтын күпірлік!», - деп айтқаны жеткізіледі. әт-Табари 6/256, Ибн Наср 574.

Сондай-ақ ‘Ата ибн Аби Раббахтан Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер»;  «Және кім Аллаһ түсірген заң бойынша билік етпесе, міне солар залымдар»; «Кім Аллаһтың нұсқауымен үкім етпесе, міне солар бұзақылар» (әл-Маида 5: 44, 45, 47) деген аяттар туралы: “Бұл күпірліктен кіші күпірлік, зұлымдықтан кіші зұлымдық және бұзақылықтан кіші бұзақылық”, - дегені жеткізіледі. Қз.: “Тафсир Ибн Касир” 2/97, “әд-Дур әл-мансур” 3/87.

Ибн ‘Аббастан жеткен бұл хабарлардың барлығының мағынасы бір: «Куфр дуна куфр», яғни діннен шығармайтын күпірлік. Және бұл хабарларда Хишам ибн Хужжайр жоқ.

Бірақ тіпті егер біреу бұл кейбір нұсқаларда әлсіз жеткізушілер бар деп айтса да, бұл хабарлар біртұтас жиналғанда бірін бірі күшейтеді, әрі осыда ешқандай күмән болуы мүмкін емес.

Өйткені бұл хабарларды жеткізушілердің арасында өтірікте, бұзықылықта және тадлисте айыпталған бірде-бір адам жоқ. Егер олардың арасында әлсіз деп саналған біреу-міреу болса да, сөз оның есте сақтауының әлсіздігі немесе хадистерде шатасуы туралы болған еді. Ал бірнеше әлсіз хабарлар, егер олардың жеткізу тізбектерінде өтірікшілікте, бұзақылықта немесе фальсификацияда айыпталған ешкім болмаса, бірінің сенімділік дәрежесін бірі күшейтетіні жақсы белгілі. Қз.: “Қауа’ид әт-тахдис” 90, “Шарх ән-нухба” 25.

Әрі бұл осы тақырып бойынша келетін хабарлардың ішінде иснадының сенімділігі күн секілді  хабарлар бар екендігін айтпағанның өзінде!

Сондықтан да бізге Хишамның Ибн ‘Аббастан осы хабарды  «Куфр дуна куфр» мағынасымен жеткізген жалғыз адам болмағандығы айқын болды.

Екіншіден, Ибн ‘Аббас «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» аятына қатысты: «Бұл күпірлік», – деп айтқан хабарды дәйек ретінде пайдалану айқын тадлис болып табылады! Осы дәйекті келтіргендердің ешқайсысы Тауустың баласының сөздерінен жеткізілетін бұл хабарды соңына дейін келтірмеген, ал онда Ибн  ‘Аббас: «Бұл күпірлік, – деп айтқан сөздерінен соң: – Алайда бұл Аллаһқа, Оның періштелеріне, кітаптарына және елшілеріне қатысты күпірлік сияқты емес!», - деп айтқан. Қз.: “Тафсир әт-Табари” 6/256, “Та’зыму қадри-ссалә” 570.

Ал ендеше, осындай (күмәндарды) таратып жүрген адамдардың ықыластары мен тақуалығы қайда?! Сонда өзіңнің сеніміңді, тіпті егер ол бұрмалауға негізделген болса да, кез келген жолмен дәлелдеу қажет пе?  Ал Тауустың ұлы Ибн ‘Аббастың мазхабын осы кейбір замандастардан  жақсырақ білетін еді ғой, ал Ибн ‘Аббастың шәкірті болған оның әкесінен оның: “Бұл діннен шығармайтын күпірлік!», - деп айтқаны жеткізіледі. әт-Табари 6/166, әл-Маруази 2/522. Иснады сенімді (сахих). Қз.: “әс-Сильсилә әс-сахиха” 6/114.

Сондай-ақ Ибн ‘Аббастың өзінен де Тауустың ұлы атап айтқан «Бұл Аллаһқа, Оның періштелеріне, кітаптарына, пайғамбарларына және Қиямет күніне деген күпірлік сияқты емес» деген сөздер жеткізіледі, бұл алдында келтірілгендей, әрі мұның сенімділігі дәлелденгендей.

Күмән таратушылар не деп жауап берер екен?!

Бұдан қалса «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аяттың онда кіші күпірлік туралы айтылады деп айтылатын тәпсірі, Ибн ‘Аббастың шәкірттері болған Тауустан басқа да атақты ізбасарлардан (табиғиндерден) сенімді түрде жеткізіледі. Мысалы, ‘Ата бұл аятқа қатысты: “Күпірліктен кіші күпірлік, бұзақылықтан кіші бұзақылық және зұлымдықтан кіші зұлымдық!», – деп айтқан. әт-Табари 6/165, Ибн Батта 2/735. Бұл хабардың иснады сенімді (сахих), бұл туралы шейх әл-Әлбани айтқандай.

Алайда Ибн ‘Абдуль-Маннан Ибн Журайж өзінің тадлисімен белгілі, әрі ол ‘Атадан естімеген деп мәлімдеген. Қап, егер бұл адам өзі танып білгенімен ғана разы болмай, осы ғылымның имамдарына жүгінгенде еді!   Иә, Ибн Журайж өзінің тадлисімен белгілі, алайда Ибн Журайж ‘Атадан жеткізгенінің дәл өзі қабылданады, өйткені ол оның сөздерін естіген, бұл туралы оның өзі: “Егер мен: «‘Ата айтты», – деп айтсам, демек бұл менің  одан естігендігімді білдіреді!”, – деп айтқанындай. Қз.: “Тахзиб әт-тахзиб” 6/406.

Сондай-ақ осы аяттың осындай тәпсірі Ибн Аббастың Мужжахид пен ‘Икрима сынды оқушыларынан да жеткізіледі. Қз.: “Та’зыму қадри-ссалә” 2/522, “әл-Иман” 36, “Ахбаруль-қуда” 1/43.

Сонымен, құрметті мұсылмандар, Ибн ‘Аббастың «Куфр дуна куфр» деген тәпсірі сенімді, ал егер бұл хабар сенімді болмаса, онда сенімді не қалмақ?!

Ал осы күмәнға үлкен нүкте қою үшін,  Ибн ‘Аббастың осы хабарларына сүйенген және оларды дәйек ретінде қолданған ертедегі имамдардың сөздерін келтіреміз.

Ибн ‘Аббастың хабарына сүйенген және оны дәлел ретінде келтірген әйгілі имамдардың сөздері

Жоғарыда айтылғандай, Ибн ‘Аббастың осы хабарына сүйенгендердің қатарында әһлю-Сунна уәл-жама’а имамы – Ахмад ибн Ханбаль бар. Оған “Аятта қандай күпірлік туралы айтылуда?” деген сұрақ қойылғанда, ол: “Діннен шығармайтын күпірлік, бұл Ибн ‘Аббастан жеткендей”, - деп жауап берген. Қз.: “әс-Салә уа хукму тариқиха” 49, “Суаләт Ибн Хани” 2/192, “Масаиль Абу Дауд” 114.

Сондай-ақ Ибн ‘Аббастан жеткен бұл хабарға Құран  тәпсіршілерінің имамы -  Ибн Жәрир әт-Табари де сүйеніп, былай деген: “Аллаһтың түсіргенін теріске шығарып, соның негізінде үкім шығармайтынның әрбірі Аллаһқа қатысты кәпір,  мұны Ибн ‘Аббас айтқанындай!” Қз.: “Тафсир әт-Табари” 6/259.

Имам Абу ‘Убайд былай деп айтатын: “Аллаһтың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген сөздеріне қатысты айтар болсақ, , Ибн ‘Аббас: «Бұл күпірлік діннен шығармайды!», – деп айтқан”. Қз.: “Китабуль-иман” 47.

Имам Ибн Наср әл-Маруази, күпірлік жіктелетініне және оның Исламнан шығармайтын түрі болатынына нұсқап, былай деген: “Әрі Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты айтқан сөздері  осы жайында”. Қз.: “Та’зыму қадри-ссалә” 2/520.

Имам Абу әл-Музаффар әс-Сам’ани былай деген: “Ибн ‘Аббас: «Мұсылмандарға қатысты бұл аяттың мағынасы «Куфр дуна куфр» (Күпірліктен кіші күпірлік)», – деген.  Хауариждер бұл аятқа сүйеніп: «Аллаһтың түсіргенімен үкім етпейтіндер кәпірлер болып табылады», – деп айтатынын біл. Ал әһлю-Сунна: «Үкімді қалдырған кәпір болмайды», – деп айтады!” Қз.: “Тафсир әс-Сам’ани” 2/42.

Хафиз Ибн ‘Абдуль-Барр былай деп айтатын: “«Егер мұсылман адам Аллаһтың заңымен емес (басқамен) үкім етсе, бұл діннен шығаратын күпірлік емес, ол Аллаһқа, Оның періштелеріне, Кітаптарына,  пайғамбарларына және Қиямет күніне күпірлік танытпайынша», – деп айтылған. Және осы тәпсір көптеген ғалымдардан жеткізіледі, олардың арасында  Ибн ‘Аббас, Тауус және ‘Ата бар”. Қз.: “әт-Тамхид” 5/74.

Имам әл-Бағауи былай дейтін: “Ибн ‘Аббас, сондай-ақ Тауус: «Бұл – діннен шығаратын күпірлік емес!», – деп айтқан”. Қз.: “Тафсир әл-Бағауи” 3/61.

Имам әл-Қуртуби былай деп айтқан: “Кім Құранды тәрк етіп және Елшінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) сөздерін теріске шығарып, Аллаһтың түсіргенінің негізінде емес (басқамен) үкім етсе, сол кәпір, мұны  Ибн ‘Аббас пен Мужжахид айтқандарындай!” Қз.: “Тафсир әл-Қуртуби” 6/190.

Шейхуль-Ислам Ибн Таймия былай деген: “Ибн ‘Аббас пен басқа саләфтар «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты: «Күпірліктен кіші күпірлік, бұзақылықтан кіші бұзақылық және зұлымдықтан кіші зұлымдық!», – деп айтқан. Әрі осы туралы  Ахмад, әл-Бухари және басқалар атап ескерткен”. Қз.: “Мажму’уль-фатауа” 7/522.

Бұл туралы имам әл-Бухари де айтқандығына келер болсақ,  шейхуль-Ислам имам әл-Бухари өзінің «Сахихындағы» бір тарауын «Куфран ‘ашир уа куфр дуна куфр» деп атағандығын меңзеп тұр.

Хафиз Ибн Хажжар: “Автордың  (әл-Бухаридің) «Куфр дуна куфр» сөздеріне келер болсақ, ол осынысымен ‘Ата ибн Аби Раббах пен басқалардан жеткізілген Ахмад «әл-Иманда» келтірген хабарды меңзеп тұр”, – деген. Қз.: “Фатхуль-Бари” 1/105.

Сондай-ақ имам әс-Суюты да әл-Бухаридің «Сахихына» жасаған түсіндірмесінде «Куфр дуна куфр» сөздеріне қатысты: “Бұл Ахмад «әл-Иманда» келтіретін ‘Ата ибн Аби Раббах жеткізген хабардың сөздері”, – деп айтқан. Қз.: “әт-Тауших шарх әл-Жәми’ әс-сахих” 1/193.

Хафиз Ибн Хажжар сондай-ақ, имам әл-Бухари «Зульм дуна зульм» (Зұлымдықтан кіші зұлымдық деген) деп атаған тарауына қатысты: “Бұл тараудың аты имам Ахмад  “Китаб әл-иманда” ‘Атадан келтірген хадис болып табылады. Бұл сондай-ақ Тауустың нұсқасы арқылы Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты айтқан сөздерінен тура сол мағынамен жеткізіледі”. Қз.: “Фатхуль-Бари” 1/109.

Осында Хафиз Ибн Хажжар Ибн ‘Аббастан жеткен осы хабардың сенімділік дәрежесін атап айтпағын айта кету қажет. Ал Ибн Хажжар «Фатх әл-Бариге» жазған алғысөзінде ол сенімділігі туралы айтпаған хабарлардың иснадын ол жақсы (хасан) деп санайтынын жазған.

Хафиз Ибн Раджаб имам әл-Бухаридің «Куфр дуна куфр» сөздері туралы былай деген: “Бұл сөздерімен ол кейбір күнәлардың күпірлік деп аталатынын меңзеп тұр, алайда мұның астарында діннен шығаратын күпірлік туралы айтылып тұрған жоқ. Бұл Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты: «Бұл сендер меңзеп тұрған күпірлік емес, әрі бұл діннен шығаратын күпірлік емес!  Бұл куфр дуна куфр!», – деп айтқан сөздері сияқты. Осы хабарды  әл-Хаким келтірген және: «Оның иснады сенімді (сахих)», – деген. Сондай-ақ Ибн ‘Аббастан осы аятқа қатысты басқа сөздер де жеткізіледі:  «Бұл күпірлік, алайда Аллаһқа, періштелерге, Кітаптарға, елшілерге, Қиямет күніне деген күпірліктей күпірлік емес!» Сондай-ақ ‘Ата және басқалар да: «Куфр дуна куфр», -деп, осыны айтқан”. Қз.: Ибн Ражжаб “Фатхуль-Бари” 1/137-138.

Шейх Ибн әл-Қайим былай деген: “Ибн ‘Аббас: «Күпірліктен кіші күпірлік, зұлымдықтан кіші зұлымдық және бұзақылықтан кіші бұзақылық», – деп айтқан”. Қз.: “Мадарижжу-ссаликин” 1/335.

Шейх ‘Абдур-Рахман әс-Са’ди «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты былай деп жазған:  “Ибн ‘Аббас: «Күпірліктен кіші күпірлік, зұлымдықтан кіші зұлымдық және бұзақылықтан кіші бұзақылық», – деп айтқан. Егер мұны (шариғаттың негізінде емес үкім шығаруды) рұқсат етілген деп есептесе, бұл үлкен зұлымдық болып табылады, әрі егер мұны рұқсат етпей жасаса, онда бұл үлкен күнә болады!»  Қз.: “Тайсируль-Карими-р-Рахман” 296.

Сондай-ақ Ибн ‘Аббастың талқыланып жатқан хабарын: «Ибн ‘Аббас: … айтты», – деп, белгісіз түрде емес, бекітілген түрде келтірген имамдардың сөздеріне де көңіл бұрыңыздар.

Хадистану ғылымында, мұны имам ән-Науауи түсіндіргеніндей, егер имамдар хадистерге немесе қандай да бір хабарларға қатысты «жеткізіледі», «айтылған» немесе «хабарланады» деген сөздерді қолданса, онда бұл жиі жағдайда олар мұндай хабарларды не әлсіз деп санайтынын, не олардың сенімділігіне күмән келтіретінін білдіретіні өте жақсы мәлім.  Алайда хабардың сенімділігі күмән туғызбаса, бұл бекітілген түрде, мысалы: «айтты», «істеді», – деп (немесе) т.с.с. айтылады.   Қз.: «әл-Мажму’» 1/63.

Уа, мұсылмандар, ойланыңыздар! Осы үмметтің жоғарыда аталған имамдарының барлығы Ибн ‘Аббастан жеткен осы хабардың сенімділігіне қатысты толық адасушылықта және білместікте болды, ал аттары аталған бірнеше замандастар ақиқатта болды дегенді елестетуге болады ма? Имам әш-Шатыби былай дейтін: “Кейінгі ұрпақ алғашқы ұрпақтарда болған басшылықтан жақсы басшылықпен келе алмайды! Әрі олар шариғатты алғашқы ұрпақтардан жақсырақ білмейді!” Қз.: “әл-Мууафақат” 3/402.

Сондай-ақ шейх әл-Әлбани былай деп айтатын: “Саляфтардан бұл аяттың тәпсірінде: «куфр дуна куфр», – деп жетті. Әрі бұл Ибн ‘Аббастан сенімді түрде жеткізіледі!” Қз.: “әс-Сильсилә әс-сахиха” 6/109.

Ибн ‘Аббастың осы хабарына сүйенген және оны дәлел ретінде келтірген имамдардың сөздерін әлі ұзақ дәйексөз етуге болар еді. Бірақ қысқаша түрде Ибн ‘Аббастың бұл сөздеріне үмметіміздің мына имамдары сүйенгендігін келтірейік:

Имам әл-Хаким «әл-Мустадракта» 2/313;

Имам Ибн Батта  «әл-Ибанада» 2/723;

Имам Абу Хайян өзінің «әл-Бахр әл-мухит» тәпсірінде 3/492;

Имам әл-Уахиди «әл-Уасытта» 2/191;

Имам Абу Бакр ибн әл-‘Араби өзінің«Ахкамуль-Қуран» тәпсірінде 2/624;

Имам Ибн әл-Жәузи өзінің «Задуль-масир» тәпсірінде 2/366;

Имам әл-Хазин өзінің тәпсірінде 1/310.

Хафиз Ибн Касир өзінің «Тафсируль-Қураниль-‘Азым» тәпсірінде 2/64;

Шейх Жамалюддин әл-Қасими өзінің «Махасин әт-тауиль» тәпсірінде 6/199;

Шейх Сыддық Хасан Хан «Найлюль-марамда» 2/472;

Шейх Мухаммад Амин әш-Шанқити өзінің «Адауауль-баян» тәпсірінде 2/101;

Шейх Ахмад Шакир «Та’лиқ ‘алә Тафсир әт-Табариде».

Шейх Ибн Баз өзінің «Мажму‘уль-фатауа» пәтуалар жинағында 3/990;

Шейх Ибн ‘Усаймин «Фитнату-ттакфирде» 68.

Тұрақты Комитеттің (әл-Ләжна әд-даима) ғалымдары «Фатауа әл-Ләжнада» № 5226.

Осы айтылғандардың барлығының негізінде неліктен шейх Ибн ‘Усаймин келесі сөздерді айтқаны айқын болады: “Күпірлікте айыптауға құқығы болмай күпірлікте айыптайтындар Ибн Аббастың осы хабарына наразы болғанда: «Бұл дерек қабылданбайды және Ибн Аббастан сахих түрде жетпеген», – дейді. Біз оларға (былай деп жауап береміз): Егер бұл хабарды хадистерде сізден жоғары, сізден лайықтырақ және сізден білімдірек болғандар қабылдаған және оған сүйенген болса,  ол қалайша сахих болмайды?! Ал сендер: «Біз оны қабылдамаймыз», – дейсіңдер. Бірақ мәселе сендер айтқандарыңдай-ақ,  яғни Ибн ‘Аббастан жеткен бұл хабар сенімді емес делік. Алайда бізде күпірлік деп аталатын, бірақ іс жүзінде онымен діннен шығаратын күпірлік айтылмайтынынына нұсқайтын Құран мен Сүннеттің мәтіндері көп! Мысалы, хадисте: «Менің үмметімде екі нәрсе күпірлік болып табылады: шыққан тегін балағаттау және өлген адамды дауыстап жоқтау!», – деп айтылады.

Бұл екі нәрсе діннен шығармайды, әрі бұда ешқандай күмән жоқ. Алайда жеткіліксіз білім, сондай-ақ жалпы шариғат ережелерін түсунудегі осалдық осы адасушылықты туғызатын нәрсе болып табылады деп айтылады ғой! Әрі бұған тағы бір нәрсені қосуға болады, ал ол – бұрыс түсінуді туғызатын жаман ниет. Өйткені адам бір нәрсені қаласа, ол өзінің барлық түсінігін қалайтын нәрсесіне бағыттайды да, содан соң мәтіндерді осыған сәйкес бұрмалай бастайды.  Сондықтан да ғалымдардың атақты қағидаларының қатарына «Алдымен дәлелді қарап шық, ал содан соң оның негізінде ‘ақида құр, бірақ алдымен ‘ақиданы алып алып, содан соң оған дәлел іздеме!» деген ереже де жатады.

Сөйтіп, адасушылықты туғызатын нәрселер үшеу, олар:

1. Білімнің жетіспеушілігі;

2. Шариғаттың жалпы ережелерін осал түсіну;

3. Жаман ниетке негізделген жаман түсінік.

Ал Ибн ‘Аббастан жеткен хабарға келсек, бізге шейхуль-Ислам Ибн Таймияның, Ибн әл-Қайимның және басқалардың оған сүйенгені және оны қабылдағаны жетіп асады. Және бұл хабар сахих!”  Қз.: “Фитна әт-такфир” 68-69.

Сондай-ақ шейх әл-Әлбани де: “Ибн ‘Аббастан жеткен бұл хабар такфир жамағатына және солар сияқты шектен шығушылыққа түскендердің омыртқасын сындырады!», – деген. Қз.: “әс-Сильсилә әс-сахиха” 7/135.

Шейх әл-Әлбанидің шәкірті – Салим әл-Хиләли Ибн ‘Аббастың осы тәпсіріне сүйенген және оны дәлел ретінде келтірген көптеген ертедегі имамдардың аттарын атап айтып, былай деген:    “Уа, қадірлі оқырман! Есі түзу мұсылман адам осы ұлы ғалымдар бұл ғылымда (хадистануда) босаңдық жасауға жол бергендердің немесе соқыр түрде еліктеушілердің қатарында болған, ал мына  ‘Абдуль-Маннан мен оның шейхы ақиқатты айтқан екі мужтахид имамдар деп ойлауға дәті барады ма?!»  Қз.: “Қурратуль-‘уюн” 95.

Ең соңында Ибн ‘Аббастың «Ал кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне, солар – кәпірлер» деген аятқа қатысты: «Куфр дуна куфр», – деп айтқан хабары сенімді болып табылатынын, әрі оның сенімділігіне ертедегі имамдардың ешқайсысы күмән келтірмегенін тағы да бір рет айтып кеткен жөн. Ал егер біреу мұны теріске шығарғысы келсе, онда бір ертедегі имамның болса да Ибн ‘Аббастың осы хабары сенімді емес екендігі туралы  айтқан сөзін келтірсін, кері болған жағдайда барлық заманда танылған имамдарды тастап, кейбір замандастарға жүгінудің қажеті жоқ!

 www.Salaf-forum.ru

Жауап: «Бұл – кесірлі жол, өйткені Ислам шақыру ісінде күшке жүгінуге тыйым салады. Аллаһ Тағала былай деп айтады: «Адамдарды Рабыңның жолына даналық және көркем үгіт арқылы шақыр. Әрі олармен[1]  пікірталасты көркем түрде жүргіз» (ән-Нәхль сүресі, 125-аят).

Ал Муса мен Харунға, оларға Аллаһтың сәлемі болсын, Аллаһ Перғауынмен былай деп сөйлесуді бұйырды: «…және оған сыпайы сөз сөйлеңдер, мүмкін үгіт алар немесе қорқар» (Та ха сүресі, 44- аят).

Зорлық зорлықты туғызады, қалаған нәрсеге емес, оған кері нәтижелерге әкеледі және мұсылмандарға кесірлі ықпалын тигізеді. Исламға шақыруды даналықпен,  ең жақсы әдістермен және осы шақыру бағытталған адамдарға қатысты ізгілік таныту арқылы іске асыру керек. Зорлықты қолдануға, қаттылық пен қарсыластық таныту мәселесіне келер болсақ, бұлардың Ислам дініне еш қатысы жоқ, ал шақырумен айналысатын мұсылмандар Пайғамбардың өнегесіне және қасиетті Құранның нұсқауларына ілесуі керек.

Күпірлікте айыптау белгілі шариғат ережелерін орындауды талап етеді. Күпірлік туралы шешімді шығару, қажетті дәлелдерді көрсеткен соң, белгілі біреу Сүннет пен келісім жақтаушыларынан (әһлю-Сунна уәл-жамаъадан) болған діндарлардың оған тиісті нұсқауы болған, Исламмен үйлеспейтін бір нәрсе істеп қойған жағдайда рұқсат етіледі, ал егер адам мұндай еш нәрсе жасамаған болса, ол кәпір болып табылмайды, тіпті ол, көпқұдайшылдық күнәсынан өзге, күнә жасаса да».

Сұрақ: «Құрметті шейх, бұзықтық кең таралған мұсылман мемлекеттерін белгілеп айту үшін «жахилиет» терминін қолданатын адамдар бар[2]. Мұның салдары қандай болуы мүмкіндігі туралы сіз жақсы білесіз, бірақ мұндай әрекеттерді дұрыс деп санауға болады ма?»

Жауап: «Жалпы алғанда жахилиет кезеңі, Аллаһқа мадақ, Мухаммадтың, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, пайғамбарлық миссиясының басталуымен және  Ақырет күніне дейін жоғалмайтын Исламның, білім мен нұрдың пайда болуымен аяқталды.  Жахилиеттің қалдықтары бар болуы мүмкін, алайда мұндай жахилиет ішінара болып табылады және жеке адамдарға және қауымдарға қатысты болады, ал жалпы алғанда ол аяқталды және ешқашан қайта оралмайды.  Міне, сондықтан шейх-уль-ислам Ибн Таймия, Аллаһ оны рахымына бөлесін, өзінің «Иқтида әс-сират әл-мустақим» еңбегінде бұл терминді баршаға қатысты қолдануға болмайтындығына нұсқады».

Сұрақ: «Мұсылман мемлекеттерін осылайша атап белгілейтіндер олардың халқын күпірлікте айыптағысы келетінін, ал солай екен, діннен шығушылықта да айыптағысы келетінін байқау қиынға соқпайды».

Жауап: «Біртұтас қауымдарды немесе жеке тұлғаларды күпірлікте айыптау немесе олардың күпірлігі туралы айту құқығына кез келген адам ие емес.

Күпірлікте айыптау белгілі шариғат ережелерін орындауды талап етеді. Адамның күпірлігі туралы шешім ол Исламмен үйлеспейтін бір нәрсе істеген жағдайда шығарылады. Мұндай жағдайлар белгілі, ал олардың ең ауырлары – көпқұдайшылық, ғайыпты білу құқығына таласу және Аллаһтың түсірілгенінен өзге нәрсемен үкім шығару жағдайлары жатады, өйткені Аллаһ Тағала былай деді:  «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар – қарсы болушылар» (әл-Мәидә сүресі, 44-аят).

Күпірлікте айыптау өте ауыр іс болып табылады және өзгелерді күпірлікте айыптауға әркімге рұқсат етілмейді. Мұндай құзырға тек шариғат соттары (қазылары) немесе білімде мығым, адамның Исламын не нәрселер жоққа шығаратынын және нақты жағдайлар туралы білетін, адамдар мен қоғамның жағдайын зерттейтін  діндар-ғалымдар ие.

Мұндай адамдар күпірлік туралы және басқа да салмақты шешімдерді шығара алады, ал надан адамдарға және шала оқығандарға келер болсақ, олар жеке адамдарды да, қауымдарды да, мемлекеттерді де күпірлікте айыптауға құқықты емес, өйткені бұл үшін қажетті мамандық-дәрежеге ие емес».

Сұрақ: «Діни білім алуға ұмтылып жүрген кейбір адамдар мұсылман адамды діннен шыққан деп оп-оңай айта салады, бірақ бұл дегеніміз – егер осыны әмір істемесе, олар өз қалауы бойынша кез келген біреуге діннен шыққандарды жазалау құзырын да бере салады деген сөз ғой. Сіз бұл жөнінде не айта аласыз?»

Жауап: «Шариғат бекіткен жазаларды орындау әрқашан да тек мұсылман әмірінің айрықша құзыры болып қала беруі тиіс және одан өзге ешкім бұл құзырды иеленбеуі керек, керісінше болған жағдайда бұл міндетті түрде анархияға, қоғамның ыдырауына және бүліктің туындауына әкеп соғады.

Пайғамбардың, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, былай деп айтқаны жеткізіледі: «Кінәлі болғандарға шариғат бекіткен жазаларды қолдану керек болған нәрселер үшін бір-біріңді кешіріңдер, өйткені егер іс (туралы) әмірге (хабар) жетсе, онда Аллаһ жақтаушыны да, жақталып жатқанды да лағынеттейді[3]». ән-Насаи «Сунан», 4886 хадис; имам Малик «Мууатта», №1580 хадис.

Мұсылман әмірінің міндеттерінің бірі, шариғат соты кінәлі адамды діннен шыққандық, ұрлық немесе басқа да бір қылмыс үшін жазаға лайықты деп бекіткен соң,  шариғат бекіткен жазаларды орындау болып табылады.

Сонымен, шариғат бекіткен жазаларды орындау әмірдің айрықша құзыры болып табылады, егер мұсылмандарда әмір болмаса, онда шариғат мақұлдайтын нәрселерге талпындырумен, құпталмайтын нәрселерден қайтаруға деген талпыныспен, даналық, ізгі насихат және ең жақсы құралдармен сөйлесу арқылы  Аллаһқа шықырумен шектелу керек. Жеке тұлғалар туралы айтар болсақ, оларға жазаларды орындауға тыйым салынады, өйткені, алдын айтып өткеніміздей, бұл анархия мен бүліктерге соқтырады және пайдадан көрі көбірек зиян әкеледі, ал шариғаттың бір негізгі ережесі бойынша зиянды болдырмауға пайда келтіруге қарағанда артықшылық беріледі».

Сұрақ: «Құрметті шейх, кімді діннен шыққан деп есептеу керек? Біз сізден нақты анықтама беруіңізді сұраймыз, өйткені діннен шығу туралы айыптаулар кейде күмәнді жағдайларда тағылып жатады».

Жауап: «Діннен шыққандық туралы шешімді де, басқа да маңызды шешімдерді де, білімде мығым болған діндар-ғалымдар ғана шығаруға құзырлы, олар – шариғат соттары және құрметке ие муфтилер. Діннен шыққандық туралы шешімді шығару құқығы кез келген және барлық адамға тиесілі бола алмайды, сондай-ақ, шала білімі барларға немесе дін негізінің мәнін жеткілікті деңгейде терең түсінбегендерге де тиісті емес, өйткені бұл міндетті түрде зиян тигізеді. Мұндай адамдар діннен шыққан болып табылмайтын мұсылманды діннен шыққан деп шешім шығаруы немесе Исламнан шығаратын еш нәрсе жасамаған адамды күпірлікте айыптауы мүмкін.    Мұндай істер өте ауыр болып табылады, өйткені кім өзінің бауырын кәпір немесе пасық десе, ал ол іс жүзінде ондай болмаса, бұл сөздер оны айтқан адамның өзіне қайта оралады.

Сонымен, діннен шыққандық туралы шешімдерді тек шариғат соттарының қазылары және құрметті муфтилер шығара алады, ал шариғат бекіткен жазаларды тек мұсылман әмірлері атқара алады, ал қалғанның барлығы – анархия».

Алынған көзі: «Мұсылман діндар ғалымдарының қазіргі заманның үндеулеріне жауаптары», құрастырушы шейх Мухаммад бин Хусайн бин Саад әл-Суфран әл-Кахтани, редакциясын басқарған Сауд Арабиясы Корольдігі Ең ірі ғалымдары Комитетінің мүшесі, шейх Салих бин Фаузан әл-Фаузан, Кувейт, 2008 ж.

Мен «Муслимун» газетінде жарияланған  шейх Мухаммад Насыруддин әл-Әлбанидің Аллаһтың түсіргеніне негізделмей үкім ететіндерді дәлелсіз күпірлікте айыптаулар туралы қойылған сұраққа берген пайдалы да, құнды жауабымен танысып шықтым.

Әрбір осындай адамды тек оның амалдарының негізінде ғана күпірлікте айыптау, егер айыптаушыға ол адамның мұны жүрегінде рұқсат етілген деп санағаны айқын болмайынша, ешкімге рұқсат етілмегендігін түсіндіріп, шейх, менің ойымша, дұрыс және мүміндердің көзқарастарына  сәйкес келетін жауап берді. Дәйек ретінде ол Ибн Аббастың, Аллаһ оған разы болсын, және басқа да біздің алдыңғы салиқалы буын өкілдеріміздің сөздеріне жүгінеді.

Оның жауабында келтірілген Аллаһтың: «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер» (әл-Мәидә сүресі, 44-аят); «Және кім Аллаһ түсірген заң бойынша билік етпесе, міне солар залымдар» (әл-Мәидә сүресі, 45-аят); «Кім Аллаһтың нұсқауымен үкім етпесе, міне солар бұзақылар» (Әл-Мәидә сүресі, 47-аят), – деген аяттарының тәпсірі, күмән жоқ, дұрыс болып табылады, өйткені ол күпірліктің кіші және үлкен болатынын және зұлымдық пен бұзақылықтың көрініс табуына да мұның тура сол сияқты қатысты екенін түсіндіріп берді.

Егер адам: «Аллаһтың түсіргенге сәйкес келмейтін нәрсемен үкім етуге, зина жасауға, өсімқорлықпен немесе барлық ислам ғалымдарының бірауызды келісімі бойынша тыйым салынған деп табылатын кез келген басқа іспен айналысуға болады», – десе, ол үлкен күпірлікке түскен болады, ал оның істеп жатқаны үлкен бұзақылықтың көріністеріне жатады. Ал кім мұндай амалдарды, олар рұқсат етілген деп санамай жасаса, ол кіші күпірлікке түскен болады, ал оның істеп жатқандары кіші бұзақылықтың көріністеріне жатады, бұған  Пайғамбардың, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, мына сөздері нұсқайды: «Мұсылманды балағаттау – бұзақылық, ал онымен соғысу – күпірлік». әл-Бухари «Сахих», № 48 хадис; Муслим «Сахих», № 64 хадис.

Кіші бұзақылық пен кіші күпірлікті меңзеген Пайғамбар, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, мұндай нақысты сөзді адамдарда осындай қайтарылатын әрекеттерге деген жиіркенішті тудыру үшін қолданды. Бұл – Пайғамбардың, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын:  «Адамдардың (жасайтын) екі (ісі) олардың күпірлігінің (сипаты) болып табылады: (өзгелердің) шыққан тегін балағаттау және өлген адамға дауыстап жоқтау айту» (Муслим «Сахих», № 67 хадис), - деген сөздеріне, сондай-ақ, оның өзге де: «Менен кейін[1] бір-бірінің басын шабатын кәпірлерге айналмаңдар!» (әл-Бухари «Сахих», №121 хадис), – деген сөздеріне де қатысты. Басқа да осындай көптеген хадистер бар екені мәлім.

Әрбір мұсылман, әсіресе ол діндарлардан болса, барлық нәрсеге абайлықпен және даналықпен кірісуі керек. Бұл дегеніміз: ол кез келген істерді Құран мен Сүннеттің аясында қарауы, біздің салиқалы алдыңғы буын өкілдерінің өнегесіне ілесуі керек және (мәселенің) қыр-сырына үңілмей шешім шығаратын көптеген адамдар түскен қауіпті жолдан сақ болуы қажет. Діндарлар Аллаһқа шақырумен міндетті түрде айналысуы керек, бүге-шігесіне дейін көңіл бөліп, адамдарға Исламның мәнін түсіндіруі керек, Құран мен Сүннеттің нұсқауларын пайдаланып, оларды Исламның қағидаттарын бұлжытпай ұстануға және бір-біріне игі насихаттар беруге талпындыруы және оларда жоғарыда аталған нұсқауларға қарсы келетін кез келген істерден қорқыныш туғызуы  қажет. Осының себебімен олар ақиқат жолын түсіндіруге және оған қайшы келетін барлық нәрседен сақтандыруға қатысты болған нәрседе Пайғамбардың, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, салиқалы шыншыл халифалардың және сахабалардың  өнегесіне ілесе алады. Мұның қажеттілігіне Аллаһтың мына сөздері нұсқайды: «Аллаһқа шақырып, игі амалдар жасап және: «Расында, мен – (Аллаһқа) мойынсұнғандардың бірімін!», – деушінің сөздерінен кімнің сөзі жақсы» (Фуссиләт сүресі, 33-аят).

 Аллаһ Тағала сондай-ақ былай деді: «Айт: «Бұл – менің жолым. Мен және маған ілескендер Аллаһқа білім негізінде шақырамыз. Аллаһ Пәк және мен көпқұдайшылдардан емеспін» (Юсуф сүресі, 108-аят).

Аллаһ Тағала сондай-ақ: «Адамдарды Рабыңның жолына даналық және көркем үгіт арқылы шақыр. Әрі олармен[2]  пікірталасты көркем түрде жүргіз» (ән-Нахль сүресі , 125-аят), - деді.

Және мұның қажеттілігіне Пайғамбардың, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, мына сөздері де нұсқап тұр: «Жақсылыққа нұсқағанға жақсылықты істегенге берілетіндей сауап (белгіленген)». Муслим «Сахих», хадис №1893.

Пайғамбар, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, сондай-ақ былай деп айтты: «Дұрыс жолға шақырған (адам) өзіне ілескендердің (барлығының) сауабына тең сауап алады, және бұл олардың сауаптарын бір түйірге де азайтпайды, ал (өзгелерді) адасуға шақырған адам өзіне ілескен адамдардың күнәларының (ауыртпалығына тең жүгін) мойнына көтеріп алады, және бұл олардың өздерінің күнәларының ауыртпалығын жеңілдетпейді». Муслим «Сахих», №2674 хадис.

Хайбар[3] үшін болған шайқаста Алиді, Аллаһ оған разы болсын, яхудилерге жіберген Пайғамбар, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, оған былай деді: «…оларды Исламға шақыр және Аллаһқа қатысты оларға не міндетті екендігі туралы оларға хабарла. Және, Аллаһтың атымен ант етемін, егер Аллаһ сен арқылы бір адамды (болса да) тура жолға салса, бұл сен үшін қызыл түйелерді (иемденуден) жақсы болады[4]!» әл-Бухари «Сахих», №3009 хадис; Муслим «Сахих», №2406 хадис.

Пайғамбардың, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, Аллаһ ол арқылы тура жолға ең алғашқы оның сахабаларын шығармайынша, игі насихаттармен, даналықпен, сабырлықпен және өзге де ең жақсы болған әдістермен адамдарды бірқұдайшылыққа және Исламға шақырып, Меккеде он үш жыл өткізгені мәлім.

Аллаһтан бізге және біздің бауырларымызға олардың өнегесіне шынайы ықыласпен ілесуге көмектесуін, бізге және Исламға шақырумен айналысатын біздің барлық бауырларымызға көрегендік пен қырағылық, Онымен дидарласуға дейін игілік жасауға және сабырлық танытуға деген қабілеттілік беруін сұраймыз, өйткені бұл Оған тәуелді және Ол мұны істей алады. Пайғамбарымыз Мухаммадқа, оның отбасына, барлық сахабаларына және Ақырет күніне дейін таза жүрекпен оларға ілескендерге Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын[5].

Содан соң:

Балхаштағы оқиғаларды сөз етіп, осы оқиғалар орын алғанға дейін немесе орын алғаннан кейін олармен байланысты болғандардың барлығына айтпағымыз бар. Мейлі олар – бұл оқиғалардың қатысушылары, немесе осы уақиғаларды өздерінің көзқарастарының негізінде ашып көрсеткен БАҚ өкілдері, немесе олар – осы оқиғалардың барысын бақылылап отырған қарапайым Қазақстан азаматтары болсын. Мен осы мәселені қысқаша түрде, Құран мен Пайғамбардың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Сүннетіне сүйеніп түсіндіргім келеді.

Тыңдау үшін сілтеме

Бұл қателік екендігінде және осылай істейтін адам мына үш жағдайдың біреуіне түсетініне ешқандай күмән жоқ:

1. Не ол бұл мәселенің үкімін білмейді;

2. Не ол ақиқатқа тек өзі ілеседі, ал ол осылайша сәлем берген адамдары оған ілеспейді деп ойлайды;

3. Не ол осы сәлемдесу арналған адамдарды кәпір деп есептейді!

Сәлемдесудің бұл түрінің Исламда кәпірлерге қатысты болған жағдайдан басқа ешбір негізі жоқ. Мұндай сөздермен Пайғамбар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Ираклий, Макаукис сияқты т.б. кәпірлерлермен, оларға жолдау жіберген кездерде сәлемдескен! Және осы себепті имам әл-Бухари өзінің «Сахихындағы» 3/321 осы хадисті келтірген тарауды «Кітап иелеріне не жазу керектігі туралы тарау» деп атаған. Және бұл мәселені саләфтар да дәл осылай түсінген.

Му’мәр Қатаданың былай деп айтқанын баяндаған: «Кітап иелерімен сәлемдесу – бұл «әс-саләму ‘алә мәни-ттабә’аль-худа!»» Абдур-Раззақ 9841.

Ал мұсылмандарға келер болсақ, оларға қатысты сәлемдесудің мұндай түрі рұқсат етілмеген!

Бұған қоса, Усама ибн Зайд былай деп баяндаған: «Бірде Пайғамбар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) арасында мұсылмандар мен яхудилер бірге болған адамдардың жанынан өтіп бара жатып оларға сәлем берді!»

Бұл хадисті әл-Бухари және Муслим келтірген, ал имам Абу ‘Иса әт-Тирмизи бұл хадис келтірілген тарауды «Мұсылмандар да, басқалар да болған жиналысқа Саләм» деп атаған. Қараңыз: «әл-Джәми’ әт-Тирмизи» 3/182.

Пайғамбар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) әдеттегі сәлеммен мұсылмандар да, яхудилерде болған мәжіліске сәлем бергеніне назар бұрыңыздыр! Ал тек кәпірлерге ғана жасалатын сәлемдесудің үлгісімен мұсылмандармен сәлемдесетіндер туралы не айтуға болады?!

Бірақ арасында мұсылмандары да, кәпірлері де бар жиналысқа сәлем жолдаған (берген) адам өзінің салемін тек мұсылмандарға ғана жолдауға ниет етуі қажет!

Шейх ‘Абду-Ссаләм ибн Бәрджис салеммен байланысты барлық шариғи үкімдерге арналған өзінің танымал «Ахкаму-ссаләм» деген кітабының талқыланып жатқан сәлемге арналған тарауында (36-бет) былай деп жазған: “Алайда Пайғамбардың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) өзінің сахабаларына деген сәлемі және олардың оған деген сәлемі тек «әс-Саләму аләйкум уарахмәту-ллаһи уә бәракәтух» болған. Сондықтан мүміндердің өзара сәлемдесуі де осылай болуға тиіс. Ал «әс-Саләму ‘алә мәни-ттабә’әл-худа» деген сәлемдесуге келсек, ол тек кәпірлерге жолданған!”

Сондай-ақ сәлемнің бұл түрі шариғат мұсылмандардың арасында заңдастырған түрін ауыстырылуына алып келеді, ал бұл, күмәнсіз, бидъат болады!

Шейх Ибн ‘Усайминнен: «Мұсылманға «Әс-саләму ‘алә мәни-ттабә’әл-худа» деп сәлем берудің үкімі қандай және арасында мұсылмандар да, кәпірлер де болған адамдарға қалайша сәлем беру керек?» – деген сұрақ қойылды.

Шейх былай деп жауап берді: “Мұсылман адаммен «Әс-саләму ‘аля мәни-ттаба’әл-худа» деп сәлемдеспеу керек, өйткені сәлемдесудің бұл түрін Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) мұсылман еместерге жазғанда атап кеткен. Мұсылман бауырмен «Әс-саләму аләйкум!» деген сөздермен сәлемдесу керек. Ал «әс-саләму ‘алә мәни-ттабәа’әл-худа» деген сөздерге келсек, оның мағынасы сенің бауырың тура жолмен жүрмеуде деген болады. Ал егер топтың ішінде мұсылмандар мен христиандар болса, олармен әдеттегі сәлеммен сәлемдесу керек, бірақ «әс-Саләму аләйкум» дегенде мұсылмандарға деген сәлемдесуді меңзеу керек!» Қараңыз: «Фәтауә Ибн Усаймин» № 15230.

Шейх ‘Абдуль-Мухсин әл-‘Аббадқа «Өз мұсылман бауырына хат жазған мұсылман оны «әс-саләму ‘алә мәни-ттаба’әл-худа» деген сөздермен аяқтауына болады ма?» деген сұрақ қойылды.

Шейх былай деп жауап берді: “Бұл дұрыс емес және мұны істеуге болмайды! Бұл кәпірлерге қатысты сәлемдесу болып табылады! «Әс-Саләму аләйкум уәрахмәтуЛлаһи уә баракәтух!” деп айту керек!» Тыңдаңыз: «Шәрх Сунан әт-Тирмизи» № 386.

Алынған көзі: www.salaf-forum.ru

Ибн Усәйминнің, Аллаһ оны рахым етсін, Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқару (билік құру) және шешім шығару мәселесі бойынша берген «әт-Тахрир фи мәсәләт әт-тәкфир» деп аталған пәтуасы

Аллаһқа мадақ, Аллаһтың Елшісіне Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын! Мен ешбір серігі жоқ Жалғыз Аллаһтан өзге құлшылыққа лайықты ешбір құдай жоқ екеніне және Мухаммад – Оның құлы әрі елшісі екеніне күәлік етемін. Мен бұл сұрақты шейх Мухаммад ибн Салих әл-Усәйминге, Аллаһ оған есендік берсін, телефон арқылы беріп отырмын, Аллаһ оны және ол сияқтыларды ұлы ғалым Ибн Баздың орнын басатын игілерден етсін.

Бұл сұрақ ислам білімдерін ізденушілердің арасында көптеген келіспеушіліктер туғызған тақырып бойынша болмақ. Дәлел ретінде олар жиі жағдайда шейх Мухаммад ибн Салих әл-Усәйминнің, Аллаһ оған есендік берсін, сөздерін келтіреді. Ең алдымен шейхпен сәлемдесуден бастаймын. Ассаләму аләйкум уә рахмәтуллахи уә бәракәтух! Аллаһ сіздің білімдеріңізді арттырсын және екі дүниеде де сіздің дәрежеңізді жоғарылатсын!

Құрметті шейх, Аллаһ сізге есендік берсін! Ислам білімдерін ізденушілердің арасында Аллаһ Тағаланың Шариғатына қайшы келетін заңдармен басқаратын (билік құратын) әмір тақырыбында көп пікірталастар жүреді. Мұндай әмір, ешбір күмәнсіз, адамдарға бұл заңдарды орындауды әмір етеді және оларды осыған міндеттейді және осы заңдарды орындаудан бас тартушыларды жазаға тартып, оларды орындаушыларды марапаттауы мүмкін. Ал егер біз Аллаһтың Кітабына және Оның Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Сүннетіне қарасақ, бұл ойдан шығарылған заңдар Құран мен Сүннет мәтіндеріне қайшы келетінін көреміз. Мұндай адам адамдарды Шариғатқа қайшы келетін заңдарды орындауға міндеттейді және сонымен бірге Шариғат ақиқат, ал қалған нәрсенің барлығы өтірік екенін және Құран мен Сүннеттегі нәрселер ақиқат екенін мойындайды, алайда сонда да қандайда-бір пікірлердің немесе өз әуес-қалауларының ықпалымен адамдарды Шариғатқа қайшы заңдарды орындауға мәжбүрлейді… Мұның мысалдарының аз емес екендігін Умәйилердің және Аббасилердің дәуірін зерттегенде де көруге болады. Адамдарды өздерінің алдында өмір сүргендерден «мирас» етіп алынған Аллаһқа ұнамсыз нәрселерге мәжбүрлейтін әмірлер мен билік иелері аз емес еді. Мұның барлығы туралы сізге, әрине, мәлім. Олар билік үшін таласты, өздеріне жаман адамдарды жақындатып, игі және салиқалы адамдарды жанынан алыстатты… Олар адамдардарды мәжбүрлейтін өтірік нәрселермен келіскендерді жақындататын. Ал кім оларды ақиқатты ұстануға шақырып, жалғаннан тосса және ақиқат жолына үндеуге талпынса, олар солармен күресті…

Егер біздің заманымызда әмір соларға ұқсас заңдарды енгізіп, осылайша істесе, егер адамдарды осы заңдарды орындауға міндеттесе, ол кәпір болып саналады ма әлде жоқ па? Егер ол сонымен бірге өзінің Құран мен Сүннетке қайшы келіп жатқанын және ақиқат Құран мен Сүннетте екенін мойындаса, тек өзінің іс-әрекетінің себебімен кәпірге айналады ма? Әлде біз оның бұл мәселедегі сенімдеріне қарауымыз қажет пе? Мысалы, адамдарды өсімқорлыққа мәжбүрлейтін, өз елінде өсімқорлықпен айналысатын банктер ашатын, мемлекеттік банктен пайыздық, яғни өсімқорлық несие алатын және осындай нәрселерді экономикаға енгізетін адам. Егер сіз одан осы туралы сұрасаңыз, ол сізге өсімқорлықпен айналысу – харам және ол рұқсат етілмеген деп, алайда ол бұған еліндегі экономикалық кризистің т.с.с. себептермен жүгініп жатқанын айтады да, орынсыз және орынды ақталуларың келтіреді. Мұндай адам кәпір болып табылады ма, әлде жоқ па?

Көп жастар сіз «Мұны істеуші адамдар кәпір болып табылады» деп айтқансыз дейді. Және сонымен бірге дүниенің барлық елдерінде мұндай көріністердің әртүрлі формалары бар – бір жерлерде аздау, ал бір жерлерде – көбірек, бір жерлерде жасырын, ал бір жерлерде – ашық. Аллаһ бізді барлық жаман нәрселерден сақтасын…. Сіздің жауабыңыз ислам білімдерін іздеушілерге және Исламды уағыздаушыларға пайда келтіреді деген ниетпен осы сұраққа жауап беруіңізді сұраймыз, өйткені осындай келіспеушіліктер оларға қалайша әсер ететінін Сіз білесіз.

Бұл сұрақты Сізге қоюшы мен - Әбу әл-Хәсан Мустафа ибн Исма‘иль әс-Суләймани - Мәрибтенмін (Йемен), 22 раби әл-аууәл, хиджраның 1420 жылы.

Сізге Аллаһтың сәлемі, рахметі және берекесі болсын!

Шейх Ибн Усәйминнің жауабы:

Әлемдердің Раббысы Аллаһқа мадақ! Пайғамбарымыз Мухаммадқа, оның отбасына және сахабаларына, сондай-ақ оның ізінен Қиямет күніне дейін ауытқымай ергендерге сәлем және салауаттар болсын!

Сейсенбі күні 22 раби‘ әл-аууәлда хиджраның 1420 жылы мен Мәрибтік бауырымыз Әбу әл-Хәсанның қалдырған таспасын тыңдап шықтым. Ол өзінің жолдауын сәлем беру сөздерімен бастады және мен оған: «Сағанда Аллаһтың сәлемі, рахметі және берекесі болсын!» – деймін.

Күпірлікте айыптау – өте маңызды мәселе және оны терминдерді игерген және айтылғанды дұрыс түсінуге қабілетті, сондай-ақ адамды күпірлікте айыптаудың, немесе керісінше ол кәпір емес деп айтудың салдары қандай болуы мүмкін екендігін түсінетін ислам білімін ізденушілерден өзге ешкіммен талқыламау керек. Ал егер қарапайым адамдар туралы айтар болсақ, оларға жай: «кәпір болып табылады», немесе «кәпір болып табылмайды», – деп айтуға болмайды, өйткені бұл бұзықтықтар мен бүліктерге әкеп соқтырады.

Мен жастар әмір кәпір болып табылады ма әлде жоқпа, немесе оған қарсы шығуға рұқсат етіледі ме әлде жоқ па деген сұрақтармен шұғылданбай, назарды Аллаһ оларға міндетті етіп бұйырған немесе Ол оны орындауға талпындыратын ғибадатқа бөлуі және Аллаһ Тағала ұнамсыз және харам деп атаған нәрселерді тастауы және сонымен бірге келісім мен бірлікке жетуге тырысуы керек деп есептеймін. Олар дін мәселесіндегі келіспеушіліктер сахабалардың кезінде де болғанын, алайда бұл келіспеушіліктер оларды бөлінуге дейін алып бармағанын білуі керек. Ақиқатында, жүректер біртұтас және жол да біреу…

Ал егер Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқару (билік құру) және шешім шығару туралы айтар болсақ, олар, себептеріне байланысты, Құранда айтылғандай, үш түрлі болады: күпірлік (куфр), зұлымдық (зульм) және бұзақылық (фисқ).

Егер адам өзінің әуес-қалауларына еріп Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығарып жатса және сонымен бірге ақиқат Аллаһ Тағаланың үкімдерінде екенін біліп-мойындаса, онда ол кәпір болып табылмайды да, зұлымдық пен бұзақылықтың арасында болады.

Ал егер ол жалпыға бірдей заңдарды енгізсе және осыда игілік көрсе, өйткені ол шатасты, ол тағыда кәпір болып табылмайды, өйткені көп әмірлерге надандық тән және оларда шариғи білімдер өте аз. Әмірлер Шариғаттың үкімдерін білмейтін адамдармен араласып жатады және өздері оларды ғалымдар деп есептейді. Міне сондықтан да олардың Шариғатқа қайшы келетіні шығады.

Егер әмір Шариғатты білсе, алайда оған қайшы келетін заңдарды енгізсе және оларды адамдар оған сәйкес өмір сүретін конституцияға айналдырса, сөйте тұра өзінің зұлымдық жасап жатқанына және ақиқат Құран мен Сүннет бізге алып келген нәрседе екеніне сенсе, онда біз мұндай адамды кәпір деп айта алмаймыз.

Біз кәпір деп Аллаһтың заңдарына сәйкес емес өмір сүру адамдар үшін абзалрақ деп санайтын, немесе адамдар ойлап тапқан заңдарды Аллаһтың заңдарына теңестіретін адамды ғана айта аламыз. Бұл адам – кәпір, өйткені ол Аллаһ Тағаланың «Аллаһ үкім етушілердің ең жоғарғысы емес пе?»[1] және Аллаһ Тағаланың «Олар жаһилиет дәуірінің үкімін іздей ме? Анық сенген ел үшін Аллаһтан жақсы үкім беруші кім?»[2] деген сөздерін жоққа шығарады.

Әрі қарай. Егер біз біреуді кәпір деп атасақ та, бұл оған қарсы шығу керек дегенді мүлде білдірмейді. Өйткені әмірге қарсы шығу үнсіздікке қарағанда көбірек жамандық алып келеді. Оның мысалдары арабтардың да, басқа халықтардың арасында өте көп және бұл мысалдардың барлығын тізбектеп шығуға бізге уақыт жетпейді.

Әрі қарай. Егер тіпті біз осы әмірге қарсы шығуға рұқсат етіледі дегенге көзіміз жетсе де, бізде жеткілікті күш және тиісті дайындық болуы қажет. Яғни біз осы әмірдің күшімен бірдей немесе тіпті одан да көбірек күшке ие болуымыз қажет.

Ал егер гранаталар, танктер тағы да сол сияқтыларға ие әмірге қанжарлар және найзалар мен қарсы шығу туралы айтар болсақ, бұл, ешбір күмәнсіз, ақымақтық және жөнсіздік болады, және бұл Шариғатқа қайшы келеді.

Қорытынды

Аллаһ Тағаладан барлық әмірлерді тура жолмен жетелеуді және оларды Құран мен Сүннетке сәйкес басқаруға (билік құруға) алып келуін және ақиқат төңірегіне біріктіруін, сондай-ақ оларды Исламның қызметіне қоюды тілеймін!

Мен сондай-ақ Аллаһтан адасушылыққа түскен мұсылмандарды тура жолға салуын және менің бауырларым – білім ізденушілерге және ақиқатты жақтаушыларға бірлік сыйлауын және олардың жүректерін біріктіруін сұраймын!

Және мен Одан бізге ақиқатты ақиқат етіп көрсетіп және оған ілесуге көмектесуін, өтірікті өтірік деп көрсетіп, бізге одан аулақ болуға көмектесуін тілеймін!

Аллаһқа барлық кездерде және мәңгілік мадақ! Пайғамбарымыз Мухаммадқа, оның отбасына және сахабаларына Аллаһтың сәлемі мен игілігі болсын!

Ассаләму аләйкум уә рахмәтуллаһи уә бәракәтух!

Сіздердің бауырыңыз

Бәндар ибн Нәйиф әл-Мәхьяни әл-Утәйби

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

ҚАРСЫЛАСТАРДЫҢ НЕГІЗГІ ДӘЛЕЛДЕРІНЕ ЖАУАП

Бірінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер».[1]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Осы аяттан Шариғатпен емес, өзгемен басқарған (билік құрған) және шешім шығарған адам кәпір болып табылатыны келіп шығады.

Жауап

Аталған жағдайда діннен шығаратын үлкен күпірлік (куфр акбар) емес, кіші күпірлік меңзеліп тұр (куфр әсғар) және осыған үш дәлел бар.

1. Аятты сөзбе-сөз түсінбеу қажет екендігі туралы ғалымдардың бір ауызды пікірі, бұл туралы жоғарыда айтылғандай.

2. Ибн Аббастың, Аллаһ оған және оның әкесіне разы болсын, түсіндіруі.

3. Сахабалардың, нақтырақ айтқанда Ибн Аббастың кейбір ізбасарларының, Аллаһ олардың барлығын рахым етсін, түсіндіруі.[2] Олардың заманында оларға ешкім қайшы келмеді.

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Егер күпірлік түсіндірусіз аталса, онда негіз ретінде үлкен күпірлікті (куфр акбар) алу қажет.

Жауап

Тіпті егер бұл осылай болғанда да, аталған жағдайда осы ереже қолдануға жарамсыз, өйткені аталған жағдайда мұнымен кіші күпірлік (куфр асғар) меңзелетінін түсіну қажет деген Ибн Аббастың түсіндірмесі бар.

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, «куфр» сөзі «әл» деген белгілілік артикілімен қолданылса, онда ол үлкен күпірлікті (куфр акбар) білдіреді деп айтқан. Және ол осыған орай былай деген: «Егер «куфр» «әл» деген белгілілік артикілімен қолданылса, онда оны діннен шығаратын күпірлік деп түсіну керек».[3]

Жауап

Бұл ереже етістіктен жасалған зат есімге қатысты («куфр», күпірлік), ал аятта онымен түбірлес болған сөз, яғни әрекетті істеп жатқанды білдіретін сабақты етістің есімшесі – («кафир», кәпір) қолданылған. Екі сөздің арасында айырмашылық бар, өйткені есістіктен жасалған зат есім тек әрекетке нұсқайды, ал сабақты етістің есімшесі әрекеттің өзіне де, оны жасаушыға да нұсқайды.

Сондықтан Ибн Таймийяның өзі де, Аллаһ оны рахым етсін, аятта кіші күпірлік (куфр асғар) меңзеледі деген пікір – бұл «көптеген Сүннет имамдарының» пікірі, бұдан қалса, тіпті «біздің салиқалы саләфтарымыздың барлығының пікірі» деген.[4]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Шейхуль-Ислам Ибн Таймийяға «Егер қосымшасыз тек күпірліктің өзі ғана аталған болса, онда үлкен күпірлік (куфр акбар) меңзелген болады» деген сөздерді телу және осы сөздерді аятта үлкен күпірлік (куфр акбар) меңзеліп тұр дегенге дәлел келтіру – бұл нашар түсініктің салдары. Өйткені аятта бұл «куфр» деп аталмаған ғой! Ал шейхтың сөзіне келер болсақ, ол тек белгілілік артикілімен қолданылған «әл-куфр» сөзінің мағынасы мен белгілілік артикілісіз қолданылған «куфр» сөзінің мағынасы арасындағы айырмашылыққа нұсқаған. «Кәфирун» (кәпірлер) сөзіне келер болсақ, оны біз «әл-кафирун» артикілімен де, онсыз да діннен шығармайтын күпірлік тән болған адамдарға қатысты қолдана аламыз. Сөйтіп, әрекет пен оны істеушінің арасында айырмашылық бар».[5]

Екінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Раббыңа серт! Олар өзара таласқан нәрселерінде сені би қылып, сонсоң берген билігіңнен көңілдерінде ақау таппай толық бой ұсынғанға дейін мүмін бола алмайды».[6]

Біздің қарсыластарымыз былай деп айтады: Аллаһ Тағала Шариғатты басшылыққа алмайтындар туралы олар иман келтірмейді деген, ал бұл олардың кәпір болып табылатынын меңзейді.

Жауап

Бұл жағдайда иманның түгелімен болмауы емес, оның толыққанды болмауы аталып тұр. Яғни, аятқа сәйкес, мұндай адамның иманы толыққанды емес болып табылады, бірақ түгелімен жоқ болмайды.

Шариғатта кейде белгілі әрекеттерді жасаушылар иман келтірмейді деп айтылады және сонымен бірге иманның түгелімен болмауы емес, оның толыққанды емес болуы меңзеледі.

Мысал ретінде Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын): «Сендерден ешкім өз бауырына өзіне тілегенді тілемейінше иман келтірмейді», – деп айтқан хадисті келтіруге болады.[7]

Басқа бір мысал. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) былай деген: «Аллаһпен ант етемін, иман келтірмейді, Аллаһпен ант етемін, иман келтірмейді, Аллаһпен ант етемін, иман келтірмейді!» Адамдар: «Кім, уа, Аллаһтың елшісі?» – деп сұрады. Ол: «Көршісі оның жамандығынан қауіпсіздікте болмаған (адам)», - деді. [8]

Сөйтіп, Шариғатта «иман келтірмеген» деген сөздердің астарында иманның жоқтығы емес, оның толыққанды болмауы түсінілетін мәтіндер бар. Демек, біз аталған аятта аталғандарды күпірлікте айыптауымыз қажет емес, өйткені бұл «иман келтірмейді» деген сөздердің астарында иманның жоқтығы емес, оның толыққанды болмауы меңзелетін дәл сол жағдай болуы да ықтимал.

Бірінші жағдай:

Аяттағы «иман келтірмейді» деген сөздер адамдардың үш санатына қатысты етілген. Олар – Аллаһтың Елшісін (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) өздерінің істерінде үкім шығарушы етіп сайламайтындар; оның шешімдерінен қысылыс сезетіндер; және Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) шешімдеріне толық бағынбайтындар.

Бұл аятта «иман келтірмейді» деген сөздердің астарында иманның толыққанды болмауы емес, оның болмауы түсініледі дейтіндердің пікіріне сәйкес үш санаттағы барлық адамдар кәпірлер болып табылады және діннен шығады. Алайда соңғы екі санаттағыларға қатысты бізде олар кәпір болып табылмайды дегенге дәлел бар. Нақты айтқанда бізде екі дәлел бар.

Бірінші дәлел: Әнәс ибн Мәлик, Аллаһ оған разы болсын, Мекке бағындырылғаннан кейін Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) олжаны құрайштықтардың арасында бөлгені және ансарлар: «Таң қаларлық жайт! Біздің қылыштарымыздан әлі де олардың қандары тамшылап тұр, ал біздің олжа оларға беріліп жатыр!» – деп айтқаны жеткізіледі. Аллаһтың Елшісіне (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) олардың айтқан сөздері туралы мәлім болған кезде, ол оларды жинап: «Сендерден маған жеткен сөздер нендей сөздер?» – деп сұрады. Олар: «Барлығы – тура саған жеткізілгендей», – деп жауап берді. Ал олар өтірік айтпайтын. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын): «Адамдар өздерінің үйлеріне дүние игіліктерімен, ал сендер Аллаһтың Елшісімен оралатындарыңа разы емессіңдер ме? Егер адамдар (бір) алқаппен және саймен жүрсе, ал ансарлар өзге алқаппен және саймен жүрсе, мен ансарлардың (жүрер) алқабымен және ансарлардың (жүрер) сайымен жүрер едім», – деді.[9]

Содан соң ансарлар: «Уа, Аллаһтың Елшісі, біз разымыз», – деді.[10] Аллаһ ансарларға және Аллаһтың Елшісінің (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын) барлық сахабаларына разы болсын және оларды разы етсін! Олар өз имандарында нендей ізгі және ықыласты еді және Аллаһтың Елшісін (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) нендей сүйді!

Екінші дәлел:

Аиша, Аллаһ оған разы болсын, Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі және сәлемі болсын) одан «әділеттілікті ұстануды және оларға да Әбу Кухафаның қызына[11] жасаған қатынасындай қатынас жасауын» сұрағанын жеткізген.[12] Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) әйелдеріне Аллаһ разы болсын және оларды разы етсін!

Егер екінші және үшінші санаттағылар кәпір болып табылмаса және «иман келтірмейді» деген сөздердің астарында иманның болмау емес, оның толыққанды болмауы ғана түсінілсе, онда біз тура соны бірінші санаттағылар туралы да айтуымыз қажет болады, өйткені үш санаттағылардың барлығына бір нәрсе уәде етілген, ал бұл олардың жағдайы бірдей дегенді білдіреді.

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл аятты хауәридждер «Аллаһтың түсіргеніне сәйкес басқармайтын (билік құрмайтын) әмірлер кәпір болып табылады» дегенге дәлел ретінде келтіреді».[13]

Екінші жағдай:

Бұл аят Бәдр шайқасының бір қатысушысы туралы түскен еді, ал Бәдр шайқасына қатысушылардың арасында үлкен күпірлікке (куфр акбар) түскендер жоқ, өйткені Аллаһ оларды бұдан сақтап қалды. Бұл адам бір нәрсе жөнінде әз-Зубайрмен тартысып қалды. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) олардың ісі бойынша шешім шығарды, ал әлгі кісі оған наразы болып, Аллаһтың Елшісіне: «Бұл – ол сенің әпкеңнің баласы болғандықтан», – деді.[14]

Бәдр шайқасының қатысушысы Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) шешімімен қалайша қанағаттанбағанына қараңыз. Ол «толық бой ұсынбады».

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, Аллаһ Тағаланың «Раббыңа серт! Олар өзара таласқан нәрселерінде сені би қылып, сонсоң берген билігіңнен көңілдерінде ақау таппай толық бой ұсынғанға дейін мүмін бола алмайды»[15] деген Сөздеріне түсіндірме беріп, былай деген: «Кім Шариғатқа сәйкес емес билік етуге де болады, немесе шешім үшін ата-бабаларға немесе адамдар ойдан шығарған заңдарға, мейлі олар Шығыстың немесе Батыстың заңдары болсын, жүгінуге рұқсат етіледі деп айтса, сол бір мағыналы түрде кәпір болып табылады және бұл үлкен күпірлік. Ал Шариғатқа қайшы келетін заңдарға немесе қаулыларға жүгінуге және оларға сәйкес басқаруға (билік құруға) және шешім шығаруға болмайды деп санаса, алайда сонымен бірге шешім шығарып жатқан адамына деген сүйіспеншіліктің яки жеккөрушіліктің, немесе пара алуының яки саяси, т.б.с.с. себептерімен Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығарса және сонымен бірге өзінің әділетсіз әрекет пен қателік жасап, Аллаһ Тағаланың Шариғатына қайшы келіп жатқанын мойындаса, мұндай адамның иманы толыққанды емес болды және ол кіші күпірлікке (куфр әсғар), кіші зұлымдыққа (зульм әсғар) және кіші бұзақылыққа (фисқ әсғар) түсті».[16]

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Аллаһ Тағала және Оның Елшісі адамда болуы міндетті болған қандайда-бір нәрсенің болмауы туралы айтқан кезде, мысалы, иманы, діні, намазы, оразасы, дәреті, қажылығы т.с.с., бұл оның осы әрекеттер міндеттейтін нәрселерді істемей жатқанын білдіреді. Мысал ретінде Аллаһ Тағаланың мына Сөздерін келтіруге болады: «Раббыңа серт! Олар өзара таласқан нәрселерінде сені би қылып, сонсоң берген билігіңнен көңілдерінде ақау таппай толық бой ұсынғанға дейін мүмін бола алмайды».[17] Иман пәлен немесе пәлен нәрсе болмайынша болмайды деген хабарды бұл нәрсе міндеттілік болып табылады және кім сол міндеттілікті орындамаса, онда Аллаһ Тағала уәде еткен Жәннатқа алдын ала жазалаусыз кіру үшін міндетті болған иман жоқ деп қабылдау керек».[18]

Ол, Аллаһ оны рахым етсін, сондай-ақ былай деген: «Құрандағы және Сүннеттегі қандайда-бір әрекеттерді мойындамау олар міндеттейтін нәрселердің ішінен қандайда-бір нәрселердің жоқ екендігін меңзейді. Мысал ретінде Аллаһ Тағаланың «Раббыңа серт! Олар өзара таласқан нәрселерінде сені би қылып, сонсоң берген билігіңнен көңілдерінде ақау таппай толық бой ұсынғанға дейін мүмін бола алмайды»[19] деген сөздерін келтіруге болады».[20]

Егер біреу бізден Аллаһ Тағала Бәдр шайқасына қатысушыларды үлкен күпірліктен сақтап қалғанына дәлел келтіруімізді талап етсе, біз келесідей етіп жауап береміз. Аллаһ Тағала оларға Жәннатқа кірулеріне кепілдік берді. Хатыбтың, оған Аллаһ разы болсын, оқиғасын еске алайық. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) былай деген: «Мүмкін, Аллаһ Бәдр шайқасының қатысушыларына қарады да, былай деді: «Қалағандарыңды істеңдер, өйткені мен сендерге Жәннатты кепілдік еттім!»[21]

Ал кім Бәдр шайқасы қатысушыларының осы ерекшілігін және Аллаһ Тағала Бәдр шайқасының қатысушыларын үлкен күпірліктен сақтап қалғанын мойындамаса, ол хадис пен Аллаһ Тағаланың «Расында, Аллаһ Өзіне серік қосылуды жарылқамайды да, бұдан өзге күнәларды қалаған кісісіне жарылқайды. Ал кім Аллаһқа серік қосса, расында жала қойып, зор күнәлі болды!»[22] деген Сөздерінің арасында қайшылық жасады. Өйткені үлкен күпірлік пен үлкен көпқұдайшылдық (ширк) кешірілмейді ғой, ал Аллаһ Тағала оларға Жәннатқа кірулеріне кепілдік берді!

Біреу былай деп келіспеушілік білдіруі мүмкін: Бәдр шайқасы қатысушыларының біреуі үлкен күпірлікке түсіп, бірақ кейін тәубе еткен болуы мүмкін емес пе? Мұндай жағдайда аяттар мен хадистің арасында қайшылық болмайды ғой.

Мұндай жағдайда жауап екі тармақтан тұрады.

1. Аллаһ Тағала Бәдр қатысушыларына олардың күнәларын кешіріп қойды және Ол сонымен бірге тәубені осы кешірудің шарты етіп атамады. Ал Аллаһ Тағала ешқандай шарттармен шектемеген нәрселерді біз тура солай етіп түсініп, өз шарттарымызды ойлап шығармауымыз қажет.

2. Егер біз осы пікірмен келіскенде, онда Бәдр шайқасының қатысушылары басқа адамдардан ешқандай айырмашылығы жоқ болар еді, өйткені ғалымдар тәубе кез-келген күнәның, соның ішінде күпірліктің де, кешірілуінің себебі болып табылатынына бір ауызды келіскен. Ал егер Бәдр шайқасы қатысушыларының күнәлары алдын ала тәубе етуінің шартымен Аллаһ Тағала тарапынан кешірілгенде, онда Бәдр шайқасының қатысушыларының басқа адамдардан еш айырмашылығы болмас еді. Яғни бұл пікірмен келісу арқылы бір іс жүзінде Аллаһ Тағаланың Бәдр шайқасының қатысушыларына берген ерекшілігін жоққа шығарамыз.

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Егер біз: «Аллаһ Тағала Бәдр шайқасының қатысушыларына: «Қалағандарыңды істеңдер, Мен сендерді кешіріп қойдым», – деп айтып, кіші күнәларды немесе тәубе ету шартымен кешіруді меңзеді», – деп айтсақ, онда олар мен басқа адамдардың арасында ешқандай айырмашылық жоқ болған болып қалар еді. Сондай-ақ біз: «Хадисте үлкен күпірлік (куфр акбар) меңзеледі», – деп айтуға да құқықты емеспіз, өйткені үлкен күпірлік адамның өзінің тәубе етуінсіз кешірілмеймейтіні белгілі. Тура сол сияқты біз: «Адам үлкен күнәлардан аулақ болғаны үшін кешірілетін кіші күнәлар меңзеліп тұр», – деп те айта алмаймыз».[23]

Егер біреу: «Аятта шешім үшін Шариғатқа жүгінбейтінде иман жоқ деп айтылып тұр және Шариғаттың бұл үкімінде айтылғаннан осы нақты сахаба кәпір болды деген тұжырым мүлде шықпайды, өйткені біз нақты бір адамды күпірлікте айыптауымыз үшін белгілі шарттар орындалуы және кедергілер болмауы қажет!» – деп айтса, біз оған келесідей етіп жауап береміз.

Нақты осы сахаба басқа адамдардан бұл аят сол туралы түскендігімен ерекшеленеді, ал біз аятты ол кімге қатысты түскеніне қарамай тәпсірлей алмаймыз. Әрине, біз айтылғанның жалпылығы оның түсірілу себебінен маңыздырақ екенін білеміз, алайда оған қатысты белгілі бір үкім түскен адамға ол бірінші кезекте күшке енеді дегенге ешқандай келіспеушіліктер болуы мүмкін емес.

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Егер аяттың түсірілуінің нақты себебі болған болса, онда егер аятта бұйрық, не тыйым болса, олар ол туралы осы аят түскен адамға және басқа адамдарға қатысты күшке ие болады. Егер аятта мақтау не сөгіс білдіру болса, олар да ол туралы осы аят түскен адамға және сол сияқтыларға қатысты күшке ие болады».[24]

Ибн әл-Қаййим, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Белгілі бір адамға қатысты түскен үкім басқаларға қатысты күшке ие болып, бірақ оның өзіне қатысты күшке ие болмауы мүмкін емес».[25]

әз-Заракши, Аллаһ оны рахым етсін, тіпті бұл туралы ғалымдардың бір ауызды келісімі бар деп жеткізген: «Біз өзіміздің ижтихадымызға сәйкес: «Белгілі бір адамға қатысты түсірілген үкім басқа адамдарға қатысты күшке ие болады да, бірақ оның өзіне қатысты күшке ие болмайды», – деп айта алмаймыз, бұл жөнінде қадый Әбу Бәкр «Мухтасар әт-такриб»-те айтқанындай, өйткені белгілі бір адамға қатысты түсірілген үкім, барлық адамдарға қатысты күшке ие болады».[26]

Үшінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Саған түсірілгенге және сенен бұрын түсірілгенге иман келтірдік деп, бірақ тағутқа үкім үшін жүгінуді қалайтындарды көрмейсің бе? Оларға оған иман келтірмеу бұйырылған болса да. Шайтан оларды терең адасушылыққа кіргізуді қалайды».[27]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаратын (билік құратын) және шешім шығаратын адам кәпір болып табылады, өйткені Аллаһ оны екіжүзді деп атады, ал екіжүзділер кәпірлер болып табылады.

Жауап

1. Бұл аят екіжүзділерге қатысты түскені дұрыс айтылған. Алайда егер оның мағынасы туралы айтар болсақ, онда екі ықтималдылық бар.

1 — Бұл адамдар үкім үшін тағутқа жүгінуді қалағандығы себепті екіжүзділерге айналғаны. Бұл қарсыластардың пікірі.

2 — Екіжүзділердің сипатына үкім үшін тағутқа жүгіну жатады, ал мүминнің екіжүзділерге олардың бір сипатындағы, мысалы өтірік айтудағы ұқсастығы, оны кәпір етпейді. Сөйтіп, егер мумин Аллаһтың түсіргеніне сәйкес басқармаса (билік құрмаса) және шешім шығармаса, ол осынысында екіжүзділерге ұқсайды, алайда осы себепті кәпір болмайды, тек егер оның кәпір болғанына басқа дәлелдер жоқ болса.

Ал егер осы жағдайда адам кәпір болуы да, болмауы да мүмкін екені белгілі болса, біз оны кәпір деп санауға құқықты емеспіз, өйткені егер адамның кәпір болып табылмауы ықтимал болса, оны күпірлікте айыптауға болмайды. Біз адамды кәпір деп мұны абсолютті нақты білген кезде ғана және оның әрекеттерін өзгеше түсінү мүмкін болмаған жағдайда ғана айта аламыз. Бұл мәселеде өте күшті сақтық керек, әсіресе егер бізде бұл адамдар дәл үкім үшін Аллаһқа жүгінбегендігі және Шариғатты басшылыққа алмағандығы себепті екіжүзділер деп аталғандығына дәлел жоқ болса.

2. Олардың үкім үшін тағутқа жүгінуді қалауы шектеусіз болып табылмайды. Керісінше, ол шектеулі болып табылады және онда олардың оған иман келтіруден бас тартпауына нұсқайтын нәрсе бар. Ал кім тағутқа иман келтірмеу міндетті емес деп есептесе, сол, ешбір күмәнсіз, кәпір болып табылады және бұл енді – адамды діннен шығаратын үлкен күпірлік (куфр акбар).

әт-Табәри, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: ««Тағутқа», яғни өздері ұлықтайтынға және оның пікірі олар үшін беделді болғанға, және олар оның үкіміне разы болып, оны Аллаһтың үкімінің орнына қабылдайтынға “Үкім үшін жүгінуді қалайтындарды”, яғни өздерінің келіспеушіліктері мен тартыстарында. “Оларға оған иман келтірмеу бұйырылған болса да ”, яғни Аллаһ Тағала оларға өздері үкім үшін жүгінетін тағуттың алып келген нәрселеріне иман келтірмеуді бұйырды, ал олар Аллаһтың әмірін тастап, Шайтанның әміріне бағынды».[28]

Төртінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Расында, шайтандар өз сыбайластарына сендермен тартысуды сыбырлайды. Егер оларға бой ұсынсаңдар, көпқұдайшылдарға айналасыңдар».[29]

Біздің қарсыластарымыз былай деп айтады: Кім Аллаһқа мойынсұну болған нәрседе Аллаһқа емес, өзгеге бағынса, сол Аллаһқа серік қосады, яғни ширк жасайды.

Жауап

1. Егер аятты сөзбе-сөз түсінер болсақ, онда Аллаһқа деген кез-келген мойынсұнбаушылық Оған серік қосу (ширк) болып шығады. Алайда бұл меңзелмейтіні айқын-ақ және мұндай тәпсірлеуді ғалымдардан ешкім мақұлдап айтпаған.

2. Бағыну дегенде сенімдер меңзеледі. Яғни шайтандар мұндай адамға халәл нәрсені харам деп, ал харам нәрсені халәл деп есептеуді бұйырады және ол осыда оларға бағынады.

Абду-ль-Ләтыф ибн Абду-р-Рахман ибн Хасан, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Аллаһ Тағаланың «Расында, шайтандар өз сыбайластарына сендермен тартысуды сыбырлайды. Егер оларға бой ұсынсаңдар, көпқұдайшылдарға айналасыңдар» деген аяттары туралы ойланыңдар.[30] Аллаһ Тағала шайтандарға бағынатын және Аллаһ тыйым салған (харам еткен) нәрсені рұқсат етілген (халәл) деп санай бастайтын адам Аллаһқа серік қосушы (мушрик) болып табылады деп қаулы етті».[31]

Бесінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Немесе дінде Аллаһ бүйырмаған нәрсені олар үшін заңдастырған ортақтары бар ма?»[32]

Біздің қарсыластарымыз былай деп айтады: Кім Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарса (билік құрса) және шешім шығарса, кәпір болып табылады, өйткені Аллаһқа серік қосады.

Жауап

Бұл аят тек Аллаһтың үкімін басқа үкіммен алмастыратын (тәбдиль жасайтын) адам кәпір болып табылатынына нұсқайды, өйткені аяттан мына екі әрекетті: 1) «олар үшін заңдастырған» сөздерінде – заңдарды жасап шығаруды; 2) «дінде» деген сөзде – соны дінге телуді біріктірген адам кәпір болып табылатыны ғана келіп шығады.

Бұл – біз жоғарыда ол туралы айтқан тура сол «табдийльдің» өзі. Ал тәбдийль жасаушы адам, ғалымдардың бір ауызды пікірі бойынша кәпір болып табылады, бұл туралы біз алдын айтып кеткеніміздей.

Алтыншы дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Ол өз үкіміне ешкімді ортақ қылмайды».[33]

Біздің қарсыластарымыз былай деп айтады: Кім Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарса (билік құрса) және шешім шығарса, кәпір болып табылады, өйткені шешім шығаруда өзін Аллаһқа серік етеді.

Жауап

1. Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарушы (билік құрушы) және шешім шығарушы шешім шығаруында барлық жағдайда өзін Аллаһқа серік етеді дегенге келісу мүмкін емес. Егер адам Шариғат үкімін өзге үкіммен алмастырса (тәбдийль) немесе өзін Алаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруға (билік құруға) және шешім шығаруға құқықты деп санаса (истихләл), онда ол шынында да шешім шығаруда өзін Аллаһтың серігіне айналдырады. Ал басқа жағдайларға қатысты айтар болсақ, оларға аятта аталған үкім күшке ие болмайды.

2. Кім мұны мойындағысы келмесе, Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаратын (билік құратын) және шешім шығаратындарды барлық жағдайда Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарушы (билік құрушы) және шешім шығарушы шешім шығаруда өзін Аллаһқа серік етеді деген сылтаумен кәпір деп есептеуі қажет. Алайда Әһлю-Сунна өз басқаруында (билік құруында) немесе шешім шығаруында әділетсіздікке жол беретін адам кәпір болып табылмайтынына келіскен.

Жетінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Билік Аллаһқа ғана тән».[34]

Біздің қарсыластар былай дейді: Кім Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарса (билік құрса) және шешім шығарса, кәпір болып табылады, өйткені Аллаһ Тағалаға ғана тән нәрсеге таласады.

Жауап

1. Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарушы (билік құрушы) және шешім шығарушы, егер ол өзін осыған құқықты деп мәлімдемесе, тек өзінің әрекетімен Аллаһқа ғана тән нәрсеге таласады дегенмен келісуге мүмкін емес.

2. Кім мұны мойындағысы келмесе, сол өзінің басқаруында (билік құруында) немесе шешім шығаруында әділетсіздікке жол беріп жатқан адамды кәпір деп есептеуі қажет. Алайда Әһлю-Сунна өзінің басқаруында (билік құруында) немесе шешім шығаруында әділетсіздікке жол беретін адам кәпір болып табылмайтынына бір ауызды келіскен.

3. Кім мұны мойындағысы келмесе, тірі жандардың бейнесін сомдайтындарды кәпір деп есептеуі қажет. Алайда Әһлю-Сунна тірі жандардың бейнесін сомдаушы кәпір болып табылмайтынына бір ауызды келіскен.

Сегізінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Олар Аллаһтан өзге иелері етіп машайыхтары мен монахтарын алды».[35]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Кітап иелері өздерінің ғалымдары мен монахтарына олардың Аллаһтың үкімдеріне қайшы келетін үкімдерінде бағынды және Аллаһ Тағала олар соларды Аллаһтан өзге иелері етіп алды деп айтылатын осы аятты түсірді, ал осы Аллаһқа серік қосудың (ширктің) өзі.

Жауап

Егер машайыхтар мен монахтарға бойұсынушылық туралы айтар болсақ, онда біз тек екі жағдайды ғана қарастыра аламыз.

1. Оларға сенімдердегі бойсынушылық. Яғни машайыхтар мен монахтар мұндай адамға халәл нәрсені харам деп, ал харам нәрсені халәл деп есептеуді бұйырады және ол осыда соларға бағынады. Бұл – адамды діннен шығаратын күпірлік, бұған қатысты ғалымдардың арасында келіспеушілік жоқ.

2. Оларға Аллаһқа мойынсұнбаушылықта, бірақ тиісті сенімдерсіз бойсыну. Яғни олар соларға бойсынады, бірақ сонымен бірге халәлды харам, ал харамды халәл деп есептемейді. Бұл бір мағыналы түрде күпірлік болып табылмайды және адамды діннен шығармайды, өйткені біз адам бұл жағдайда кәпір болады деген ешқандай дәлелдерге ие емеспіз. Ал егер керісінше айтсақ, онда өздерінің әуестері мен қалауларына немесе күнә жасауға шақырушыларға бойсынып, күнә жасайтын күнәхарларды кәпір деп есептеу керек болатыны шығады. Бұл біз Әһлю-Сунна тарапынан кәпір деп есептелмейтін, мысалы, өзінің әйеліне, балаларына және т.б. бойсұнып, күнә жасайтын адамдарды, кәпір деп есептеуіміз қажет дегенді білдіреді.

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл өздерінің машайыхтары мен монахтарына, олар Аллаһ харам еткенді халәл деп, ал халәл еткенді харам деп санауға бұйырғанда, бойсынып, соларды Аллаһтан өзге иелері етіп алған адамдарды екі санатқа бөлуге болады.

Біріншісіне машайыхтар және монахтар Аллаһтың үкімдерін өзге үкімдермен алмастыратынын және оларды Аллаһтың үкімдері деп көрсететінін (тәбдийль жасайтынын) білетін, бірақ сонда да оларға ілесетін және өздерінің жетекшілеріне еріп, Аллаһ тыйым салғанды (харамды) рұқсат етілген (халәл) деп және Аллаһ рұқсат еткенді (халәлды) тыйым салынғанған (харам) деп, елшілердің дініне қайшы келіп жатқандарын біліп тұрса да, есептей бастаған адамдар жатады. Бұл -діннен шығаратын күпірлік.

Екінші санатқа Аллаһтың тыйым салғанын (харам еткенін) тыйым салынған (харам) деп, ал Оның рұқсат (халәл) еткенін рұқсат етілген (халәл) деп сенетін, алайда Аллаһқа мойынсұнбауда өздерінің жетекшілеріне ілесіп кеткен, өздерінің Аллаһқа мойынсұнбаушылық жасап жатқанын мойындайтын күнәхарлар сияқты әрекет жасайтын адамдар жатады. Шариғаттың мұндай адамдарға қатысты үкімі басқа күнәхарларға қатысты үкіміндей».[36]

Тоғызыншы дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Сендер тартысқан нәрсе турасында шешім жасау Аллаһқа тән».[37]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Кім шешім үшін Аллаһқа емес, өзгеге жүгінсе, сол Аллаһ Тағаланың әміріне қайшы шықты.

Жауап

Аят укім үшін Аллаһқа жүгінудің міндеттілігіне нұсқайды. Мұнымен ешкім таласпайды. Сондай-ақ ешкім үкім үшін Аллаһқа емес, өзгеге жүгінетіндер күнәхар болып табылатынына да таласпайды. Бұдан қалса, олар үлкен күнәға түсті. Алайда бұл аятта олар кәпірлер болып табылатындығына ешқандай нұсқаулар жоқ.

Оныншы дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: «Олар жәһилиет дәуірінің үкімін іздей ме? Анық сенген ел үшін Аллаһтан жақсы үкім беруші кім?»[38]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Аллаһ Тағала Шариғатқа сәйкес емес шешім шығару Исламға дейінгі жәхилиет дуірінің үкімі болып табылады деді, ал бұл оның күпірлік болып табылатынын білдіреді.

Жауап:

Белгілі нәрселерді Исламға дейінгі жәһилиет дәуірімен байланыстыруды, немесе қандайда-бір іс-әрекетті Исламға дейінгі жәһилиет дәуіріне қатысты деп хабарлауды күпірлікке нұсқау ретінде қарауға болмайды.

Бұған дәлел ретінде бір адамды оның шешесінің қаратүсті екенін айтып кемсіткен Әбу Заррға, оған Аллаһ разы болсын, Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен әлемі болсын): «Расында, сен – бойында Исламға дейінгі надандық (жәһилиет) сақталып қалған адамсың», – деп айтқан сөздерін келтіруге болады.[39] Бұдан тыс Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Исламға дейінгі жәһилиет дәуірінің амалдарына Әһлю-Сунна бір ауызды түрде олар адамды кәпір етпейді дейтін іс-әрекеттерді, мысалы, шыққан тегін балағаттауды және өлген адамды дауыстап жоқтауды, жатқызған. [40]

v Кім іс-әрекеттің жәһилиет дәуірінің амалдарына телу оны жасайтын адамның күпірлігін меңзейді деп тұрып алса, сол Әһлю-Сунна олар туралы олар адамды кәпір етпейді деп бір ауызды келіскен түрде айтатын кейбір амалдарды, мысалы, шыққан тегін балағаттауды немесе өлген адамды дауыстап жоқтайтын адамдарды да кәпір деп санауы қажет.

Әбу Убәйд әл-Қасим ибн Саләм, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Сендер Аллаһ Тағаланың: «Олар жәһилиет дәуірінің үкімін іздей ме?»[41] – деген сөздерін естімедіңдер ме? Құранның тәпсірлеушілері бұл аяттың мағынасы мынадай деп айтады: кім Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарса (билік құрса) және шешім шығарса, сол мұсылман болып қалып, сол мезетте Исламға дейінгі жәһилиет кезінде өмір сүргендерге ұқсайды, өйткені Исламға дейінгі жәһилиет кезінде өмір сүргендер осылайша үкім шығарған және осындай заңдармен өмір сүрген. Тура соны Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) «Үш амал Исламға дейінгі жәһилиет кезінің амалдарына жатады: шыққан текті жамандау, өлген адамды дауыстап жоқтау және жұлдыздарға сену» деген сөздеріне де қатысты айтуға болады. Бұл хадисте осы амалдарды жасаушы адам надан, кәпір және екіжүзді болып табылады дегенге нұсқау жоқ. Оның мағынасы мынада: бұл – Құран мен Сүннет тыйым салған кәпірлердің амалдары».[42]

әл-Бухари, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Аллаһқа мойынсұнбау Исламға дейінгі жәһилиет дәуірінің амалдарына жататындығы, бірақ, ширктен өзгесі, адамды кәпір етпейтіндігі туралы тарау, өйткені Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын): «Расында, сен бойында Исламға дейінгі жәхилиет сақталған адамсың», – деп айтқан және Аллаһ Тағала: «Расында, Аллаһ Өзіне серік қосылуды жарылқамайды да, бұдан өзге күнәларды қалаған кісісіне жарылқайды. Ал кім Аллаһқа серік қосса, расында жала қойып, зор күнәлі болды!»[43] - деген».[44]

Он бірінші дәлел

Аллаһ Тағала былай деген: ««Саған түсірілгенге және сенен бұрын түсірілгенге иман келтірдік деп, бірақ тағутқа үкім үшін жүгінуді қалайтындарды көрмейсің бе? Оларға оған иман келтірмеу бұйырылған болса да. Шайтан оларды терең адасушылыққа кіргізуді қалайды».[45]

әш-Шә‘би, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Екіжүзділерден бір адам мен бір яхудидің арасында тартыс болды және яхуди: «Бізге Мухаммад үкім шығарсын», – деді, өйткені ол Мухаммадтың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) пара алмайтынын білетін. Ал екіжүзді: «Жоқ, бізге яхудилер үкім етсін», – деді, өйткені ол яхудилердің пара алатынын білді. Нәтижеде олар Джухайнә тайпасындағы бір сәуегейге баратын болып және ол оларға үкім шығаратын болып келісті. Осы оқиғадан кейін Аллаһ Тағала осы аятты түсірді».[46]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Олар үкім үшін сәуегейге жүгінгендіктен Аллаһ Тағала оларды екіжүзді деп жариялады.

Жауап

1. Бұл хадис әлсіз (да‘иф — ضعيف). әш-Шә‘би, Аллаһ оны рахым етсін, табиғиндерден еді. Хадис мурсәл[47] санаттағыға жатады.

2. Тіпті егер осы хадис сахих деп тұспалдағанның өзінде де, жоғарыда келтірілген аят екіжүзділерге қатысты түскені есте болуы қажет. Ал мумин адамда екіжүзділерге тиісті кейбір сипаттардың болуы оның өзін екіжүзді етпейді, яғни үлкен екіжүзділік (нифәқ акбар — نفاق أكبر) болып табылмайды, егер тек біздің қолымызда осы сипаттауды – екіжүзділікті – қолданудың себебі үкім үшін Аллаһқа емес өзгеге жүгіну болып табылатындығының өзге дәлелі болмаса.

Он екінші дәлел

Бұл аяттың түсүінің өзге себебі: Екі адам тартысып қалды да, олардың біреуі үкім шығару үшін Мухаммад Пайғамбарға (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) баруды ұсынды, ал басқасы Ка‘б ибн әл-Әшрафқа баруды талап етті. Кейін олар араларында төрелік ету үшін Умарға жүгінді. Олардың біреуі болған жағдайды оған баяндап берді және Умар үкім шығару үшін Аллаһтың Елшісіне жүгінуді қаламаған әлгі адамнан: «Осылай ма?» – деп сұрады. Ол: «Ия», – деп жауап берді. Сонда Умар оны қылышпен шауып өлтіріп тастады.[48]

Жауап

Бұл хабар әл-Кәлбиден – Әбу Салих Базамнан жолымен жеткізіледі және онда төрт кемшілік бар.

1. Мухаммад ибн әс-Саиб әс-Субки — қабылданбайтын жеткізуші (мәтрук — متروك), бұл жөнінде Йяхья ибн Сә‘ид және Ибн Мәхди, Аллаһ оларды рахым етсін, айтқандарындай. Әбу Хатим, Аллаһ оны рахым етсін, тіпті былай деген: «Оның хадистері қабылданбайтынына ғалымдар бір ауызды келіскен».[49]

2. Бәзам – әлсіз жеткізуші, бұл туралы әл-Бухари және Ибн Хаджәр, оларды Аллаһ рахым етсін, айтқанындай. Ибн Ади, Аллаһ оны рахым етсін, тіпті былай деген: «Мен ердетегі ғалымдардың бірде-біреуінің оны жеткізуші ретінде мақұлдағанын білмеймін».[50]

3. Бәзам мен Ибн Аббастың, Аллаһ оған және оның әкесіне разы болсын, арасында хадистің иснәді үзіледі. Ибн Хиббән, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Ол Ибн Аббастан хадистер жеткізеді, алайда өзі Ибн Аббастан хадистер естімеген».[51]

4. әл-Кәлбиден – Бәзамнан жеткізілген хадистердің ешқандай салмағы жоқ. Йяхья ибн Мә‘ин, Аллаһ оны рахым етсін, Бәзам туралы былай деген: «Егер одан әл-Кәлби жеткізсе, онда мұндай хабар ешқандай салмаққа ие емес».[52]

Он үшінші дәлел

Аяттың түсірілуінің тағы бір себебі: Әбу Бәрза әс-Суләми сәуегей болатын және ол өзіне жүгінетін яхудилердің тартыстарын және таластарын шешетін. Оған мұсылмандар да бара бастады, содан кейін Аллаһ Тағала «Саған түсірілгенге және сенен бұрын түсірілгенге иман келтірдік…» деген аяттарды түсірді.[53]

Әл-Хайсами, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Оның жеткізушілері – сахих хадистің жеткізушілері».[54]

Ибн Хаджар, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Жақсы (хасан) иснәдпен жеткен хадис». [55]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Олар үкім шығару үшін сәуегейге жүгінгендері себепті Аллаһ Тағала оларды екіжүзді деп жариялады.

Жауап

1. Аяттардан бұл адамдар екіжүзділер болып табылатыны және оларда (аяттарда) екіжүзділерге тән сипаттардың бірі аталғандығы шығады. Алайда аятта да, оның түсірілу себептерінде де Аллаһ Тағала бұл адамдарды дәл сәуегейге үкім шығару үшін жүгінгендігі себепті екіжүзділер деп атағанына нұсқау жоқ. Ал мумин адамда екіжүзділерге тән кейбір сипаттардың болуы оның өзін екіжүзді етпейді, яғни діннен шығаратын үлкен екіжүзділік (нифәқ акбар) болып табылмайды.

2. Олардың үкім үшін тағутқа жүгінуді қалағаны шектелген болып табылады және онда олардың оған иман келтірмеуден бас тартатынына нұсқайтын нәрсе бар. Ал кім тағутқа иман келтірмеу міндетті болып табылады деп санамаса, сол, ешбір күмәнсіз, кәпір болып табылады және бұл енді адамды діннен шығаратын үлкен күпірлік болып табылады.

Он төртінші дәлел

Ибн Кәсир, Аллаһ оны рахым етсін, монғолдардың Ясақ деп аталатын заңдар жинағындағы кейбір үкімдерге түсіндірме жасап, былай деген: «Мұның барлығы Аллаһ Тағала Өзінің құлдары-пайғамбарларға, оларға Аллаһтың сәлемі болсын, түсірген заңдарына қайшы келеді. Кім пайғамбарлардың мөрі Мухаммад ибн Абдуллаһқа түсірілген айқын Шариғатты қалдырып, үкім үшін күші жойылған заңдарға жүгінсе, сол кәпір болып табылады. Ал Ясақты басшылыққа алатын және оны Шариғаттан абзал деп санайтын адам туралы не айтуға болады? Кім осылайша істесе, мұсылмандардың бір ауызды пікірі бойынша кәпір болып табылады».[56]

Біздің қарсыластарымыз былай дейді: Бұл – ғалымдардың «Кім Шариғатты қалдырып, басқа заңдарға жүгінсе, кәпір болып табылады» деген пікірі.

Жауап

Осы бір ауызды пікір екі жағдайға қатысты

1. Адам Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқару (билік құру) немесе шешім шығару рұқсат етілген деп есептеген жағдайға (истихләл).

2. Адам Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығару, Аллаһтың түсіргеніне сәйкес сәйкес шешім шығарудан жақсырақ деп есептеген жағдайға (тәфдыйль).

v Ғалымдардың арасында истихләл мен тәфдыйль жасаушылар кәпір болып табылатындығына қатысты және бұл оларды Исламнан шығаратын үлкен күпірлік (куфр акбар) екеніне ешқандай келіспеушіліктер жоқ.

Бұған дәлел болып Ибн Кәсирдің, Аллаһ оны рахым етсін, мына сөздері табылады. Ол монғолдар – Ясақты басшылыққа алып, Шариғатты басшылыққа алудан бас тартқандардың дәл өздері екендігін және кім олардың істегендеріндей әрекетті істесе, кәпір болып табылатындығын айтқан. Олардың жағдайы оған түскен адамдар бір мағыналы түрде кәпір болатын жағдайға жатады.

Біріншіден, олар Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқару (билік құру) немесе шешім шығару рұқсат етілген деп санайтын (истихляль).

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Олар (яғни монғолдар – ред.) Ислам дінін яхудилердің және христиандардың дініне теңестіреді және олардың барлығын Аллаһқа апарар жол деп санайды, мұсылмандардың фиқхындағы төрт мазхаб сияқты. Олардың кейбіреулері яхуди немесе христиан дінін Исламнан жақсы деп, ал кейбіреулері Исламды жақсырақ деп санайды…»[57]

Екіншіден, олар Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығару Аллаһтың түсіргеніне сәйкес үкім шығарудан жақсырақ деп санайтын (тәфдыйль).

Ибн Кәсир Аллаһ Тағаланың ««Олар жаһилиет дәуірінің үкімін іздей ме?»[58] деген сөздеріне тәпсір жасап, былай деген: «Аллаһ Тағала қандай игілік болса, барлығын түгел қамтыған және кез-келген жамандыққа тыйым салған Өзінің дана және әділ шешімдерінен адамдардың ойдан шығарған түрлі пікірлерін, қисынсыз қалауларын және заңдарын абзал көргендерді сөгеді. Олар оларды жасап шығарғанда Исламға дейінгі жәһилиет кезінің адамдары сияқты Шариғатқа сүйенбейді және өздерінің адасушылықтары мен надандығына, пікірлері мен қалауларына сәйкес шешім шығарады. Мұндайды өздерінің әмірі Шынғысханнан мирас етіп алған заң шығару жүйесіне сәйкес шешім шығаратын монғолдар істейді. Ол соларға Ясақты – бір бөлігі яхудилерден, христиандардан, мұсылмандардан т.б. алынған заңдардан жинақталған кітапты қалдырды. Онда Шыңғысханның өзі жеке көзқарастары мен қалауларын басшылыққа алып, ойдан шығарған үкімдер аз емес. Ол оның ұрпақтары Ясақ Аллаһтың Кітабынан және Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Сүннетінен жақсырақ деп есептеп, абзал көретін бұлтартпас заңдарға айналды. Олардан кім мұндайды істесе, сол кәпір болады және онымен ол Аллаһтың және Оның Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) заңдарына қайта оралмайынша және үлкен де кіші де мәселелерде басқа заңдарға жүгінбейтін болғанға дейін шайқасу керек».[59]

Бұл сөздерді зерделеген адамға Ибн Кәсирдің сөздері Әһлю-Суннә имамдарының тәфдыйль мен истихләл жасаушы адам кәпір болып табылатындығы және олар адамды Исламнан шығаратын күпірлік екендігі туралы бір ауызды пікірдің бар екендігі туралы айтқан сөздерімен үйлесетіні айқын болады.

Бұған қоса, егер Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаратын (билік құратын) немесе шешім шығаратын және сонымен бірге осыны рұқсат етілген және Шариғаттан жақсырақ заңдар бар деп есптейтін, яғни истихләлға да, тәфдыйльге түспеген адам кәпір болып табылады деген бір ауызды пікір бар болғанда, онда ертедегі де және қазіргі замандағы да ғалымдар, әрине, осы бір ауызды пікірді жеткізер еді және ол туралы айтар еді. Бірақ, бұл жоқ. Бұдан қалса, олар «Өзінің басқаруында (билік құруында) немесе шешім шығаруында әділетсіздікке жол беретін адам кәпір болмайды» деген осыған тікелей қарама-қарсы бір ауызды пікірді жеткізеді, біз бұл жөнінде бір неше рет айтқанымыздай.

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҚОСЫМША ТАРАУЛАР

Бірінші тарау

Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқару (билік құру) және шешім шығару мәселесіндегі түйіндеме

Кім Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарса (билік құрса) және шешім шығарса, тек оның өзінің мойындауы бойынша төменде аталған құбылыстардың біреуі орын алған болса ғана, кәпір болып табылады. Яғни адам осыны рұқсат етілген деп табанды түрде тұрып алса (истихләл), Шариғат үкімін мойындамаса (жоққа шығарса) (джухд), Шариғатты өтірік деп есептесе (такзиб), Шариғаттан жақсырақ қандайда-бір нәрсе бар деп айтса (тұжырым жасаса) (тәфдыйль), басқа заңдар мен басқару жүйелерін Шариғатқа теңестірсе (мусауә) немесе Шариғаттың үкімдерін басқа үкімдермен алмастырып, Шариғаттың негізінде үкім шығарып жатырмын деп айтса (тәбдийль), Өзін Аллаһпен бірге заң жасап шығаруға құқықты деп есептеп, Шариғатқа қайшы келетін үкімдерді енгізсе, мұндай адам кәпір болады және осыда ғалымдардың арасында келіспеушіліктер жоқ.

Қалғанының барлығы кіші күпірліктің (куфр әсғар) санатына жатады. Басқаша айтқанда, мұндай іс-әрекет адамды Исламнан шығармайды және оны кәпір етпейді. Ал кім бұған қатысты басқа пікірді ұстанса, ол өзінің пікірін растайтын айқын және бұлтартпас дәлел келтірмепті.

Екінші тарау

Жоғарыда сипатталған тоғыз жағдайдың төртеуінде ғана ғалымдардың арасында келіспеушіліктер бар

1. «Тәбдийль» ұғымының анықтамасы. Бұл мәселедегі дұрыс пікір: «тәбдийль» – бұл адамның Шариғат үкімдерін басқа үкімдермен жәй ауыстыруы ғана емес, бірақ осы үкім Шариғаттың үкімі деп те айтуы.

2. Ситуациялары жетінші – «истибдәл» жағдайында қаралатындардың кейбіреулері кәпір болып табылады ма деген мәселе. Кейбір ғалымдар, басым көпшілікке қайшы келіп, бүкіл Шариғатты басқа заңдармен және үкімдермен ауыстырған және сонымен бірге оларды Шариғаттың үкімдері деп айтпаған адам бұл жағдайда кәпір болады деп тұжырымдаған. Алайда дұрыс пікір: бұл жағдайда адамның кәпірге айналатынына дәлел жоқ.

3. Ситуациялары сегізінші – «тәкнин» – Шариғатқа қайшы келетін заңдарды жасап шығару жағдайында қаралатындар кәпір болып табылады ма деген мәселе. Кейбір ғалымдар, басым көпшілікке қайшы келіп, Шариғатқа қайшы келетін заңдарды жасап шығаратын адам кәпір болады деп тұжырымдаған. Алайда дұрыс пікір: бұл жағдайда адамның кәпірге айналатынына дәлел жоқ.

4. Ситуациялары тоғызыншы – «тәшри‘ ‘ам» – Шариғатқа қайшы келетін заңдарды енгізу және оларды жалпыға бірдей, орындауға міндетті заңдарға айналдыру жағдайында қаралатындар кәпір болып табылады ма деген мәселе. Кейбір ғалымдар, басым көпшілікке қайшы келіп, Шариғатқа қайшы келетін заңдарды енгізетін және адамдарды оларды орындауға міндеттейтін адам кәпір болады деп тұжырымдаған. Алайда дұрыс пікір: бұл жағдайда адамның кәпірге айналатынына дәлел жоқ.

Үшінші тарау

Менің қорытындыларымның қазіргі заманның үш ең ірі ғалымдарының пікірімен бірдей болуы (үйлесуі)

Олар: Абду-ль-Азиз ибн Абдуллаһ Ибн Баз, Мухаммад Нәсыруддин әл-Әлбәни және Мухаммад ибн Салих ибн Усәймин, Аллаһ оларды рахым етсін.

Әл-Әлбәни, Аллаһ оны рахым етсін, Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқару (билік құру) және шешім шығару, адам осыны рұқсат етілген деп есептейтін жағдайдан (истихляль) өзге кезде, күпірлік болып табылмайды деп айтқан.[1]

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, әл-Әлбәнидің келтірілген пәтуәсына түсіндірме жасап, былай деген: «Мен мұны ақиқатқа сәйкес келетін құнды сөздер деп есептеймін. Оларды айтып, ол муминдердің жолына ілесті. Ол, Аллаһ оған көмек берсін, Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаратын (билік құратын) және шешім шығаратын адамды оның іс-әрекеті себепті ғана, егер ол жүрегінде осыны рұқсат етілген деп есептейтіні айқын белгілі болмаса, кәпір деп айтуға ешкім құқықты емес екендігін түсіндіріп берді».[2]

Әл-Әлбәнидің пәтуәсын және Ибн Баздың пікірін Ибн Усәйминге, Аллаһ оларды рахым етсін, оқып бергенде, ол олардың сөздеріне қатысты өз пікірін білдірді және келісті, адам Шариғат үкімдерін басқа үкімдермен жәй ауыстырып ғана қоймай, оларды жалпыға бірдей заңдарға айналдырып, адамдарды оларды орындауға міндеттейтін жағдайдан (ташри‘ ‘ам) бөлек.[3]

Кейінрек Ибн Усәймин өзінің пікірінен бас тартты да, әл-Әлбәни және Ибн Базбен толық келісті, бұл жөнінде жоғарыда шейхтың ескі және жаңа пәтуаларын атаған кезде айтылған болатын.

Сөйтіп, бұл кітапта айтылған нәрселер қазіргі заманның үш ең көрнекті ғалымдарының айтқанына сәйкес болуымен нығайтылады, Аллаһ олардың барлығына рахым етсін…. Уа, Аллаһ, саған басында да және соңында да мадақтар болсын!

Төртінші тарау

Менің қорытындыларымның шейх Ибн Баз басқарған Пәтуалар бойынша Тұрақты Комитеттің пікірімен бірдей болуы (үйлесуі)

Бірінші пәтуә

Сұрақ: Қандай жағдайларда адамды кәпір деп есептеуге болады, ал қандай жағдайларда болмайды? Және Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер» деген сөздерінде күпірліктің қандай түрі меңзеліп тұр?

Жауап: Сіздің «Қандай жағдайларда адамды кәпір деп есептеуге болады, ал қандай жағдайларда болмайды?» деген сұрағыңызға қатысты айтар болсақ, сіз өзіңізге не түсініксіз болып жатқанын түсіндіруіңіз керек, ал сол кезде біз сізге белгілі бір жағдайдайға қатысты Шариғаттың үкімі қандай екендігін айтамыз. Ал Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер» деген сөздерінде аталған күпірліктің түріне келер болсақ, сөз ұлы күпірлік (куфр акбар) туралы болып тұр. Әл-Қуртуби өзінің тафсирінде Ибн Аббәстың, Аллаһ оған және оның әкесіне разы болсын, сондай-ақ Муджахидтің, Аллаһ оны рахым етсін, былай дегендерін айтқан: «Құранды қабыл алмай және Аллаһтың Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын сөздерін теріске шығарып, Аллаһтың түсіргеніне сәйкес шешім шығармайтындар кәпірлер болып табылады». Ал егер адам өзінің Аллаһтың үкіміне бойсұнбай жатқанына сенімді болса, бірақ осыған оны оған ұсынылған пара немесе ол үкім шығарып жатқан адамға қатысты оның өшпенділігі, достығы немесе туысқандық қатынасы сияқты басқа нәрсе итермелесе, онда бұл үлкен күпірлік (куфр акбар) болып табылмайды. Мұндай жағдайда адам бойсұнбаушы болып есептеледі. Мұндай адам күпірлікке, зұлымдыққа және бұзақылыққа түседі, бірақ басқа жағдайларда орын алғаннан салмақсыздау дәрежеде. Аллаһ тура жолға салушы, және Пайғамбарымыз Мухаммадқа, оның отбасына және сахабаларына Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын!

Комитетің басшысы: Абду-ль-Азиз ибн Баз

Комитет басшысының орынбасары: Абду-р-Раззақ Афифи

Комитеттің мүшелері: Абдуллаһ ибн Ғадьян және Абдуллаһ ибн Қууд[4].

Екінші пәтуә

Сұрақ: Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығарушы – мұсылман болып табылады ма? Әлде ол үлкен күпірліктегі (куфр акбар) кәпір ме?

Ответ: Аллаһ Тағала былай деген: «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер»; «Және кім Аллаһ түсірген заң бойынша билік етпесе, міне солар залымдар». «Кім Аллаһтың нұсқауымен үкім етпесе, міне солар бұзақылар».[5]

Егер адам мұны рұқсат етілген деп санаса, онда бұл – адамды діннен шығаратын үлкен күпірлік (куфр акбар), үлкен зұлымдық (зульм акбар) және үлкен бұзақылық (фисқ акбар). Ал кім мұны пара үшін немесе басқа мақсаттармен істесе және сонымен бірге осы тыйым салынған деп сенсе, онда бұл кіші күпірлік (куфр әсғар), кіші зұлымдық (зульм әсғар) және кіші бұзақылық (фисқ әсғар) болып табылады және адамды діннен шығармайды, мұны ғалымдар аталған аяттарға тафсир жасап, түсіндіріп бергеніндей.

Аллаһ - тура жолға салушы, Пайғамбарымыз Мухаммадқа, оның отбасына және сахабаларына Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын!

Комитетің басшысы: Абду-ль-Азиз ибн Баз

Комитет басшысының орынбасары: Абду-р-Раззақ Афифи

Комитеттің мүшесі: Абдуллаһ ибн Ғадьян

Бесінші тарау

Менің қорытындыларымның Абду-ль-Ләтыф ибн Абду-р-Рахмән ибн Хасанның және Суләймән ибн Сахмәнның пікірлерімен бірдей болуы, сондай-ақ осындай пікірді ғалымдар ұстанғандығын және ол біздің салиқалы алдыңғы буынның өкілдерінен де жеткізілгендігін растау

Абду-ль-Ләтыф ибн Абду-р-Рахман ибн Хасан, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Мен бәдәуилердің ру басшыларынан жеткізген айырмашылықтар, (яғни) олардың біреулері Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығаруды рұқсат етілген деп санайтыны, ал басқалары мұны рұқсат етілген деп санамайтыны, міне осы – соларға сәйкес амал етілетін нәрселер және ғалымдар дәл осыған сүйенеді».[6]

Суләйман ибн Сахмән, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Яғни Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығаруды рұқсат етілген деп санаушы және тағуттың үкімдерін Аллаһтың үкімдерінен жақсырақ деп есептеуші… кім мұндай сенімдерге ие болса, сол кәпір болып табылады. Ал мұны рұқсат етілген деп санамайтын және тағуттың үкімдері жалған, ал Аллаһтың және Оның Елшісінің үкімдері ақиқат деп сенетін адамға келер болсақ, ол кәпір болып есептелмейді және Исламнан шықпайды».[7]

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, осындай пікірдің Ибн Аббәс пен оның пікірлестерінде[8], Әхмәд ибн Ханбәлда[9], Әһлю-Суннаның басқа имамдарында[10] болғанын және ол көптеген ізгі саләфтардан жеткізілетінін[11] және тіпті ізгі саләфтардың барлығынан жеткізілетінін[12] айтқан.

Ал Ибн әл-Қаййим, Аллаһ оны рахым етсін, бұл пікір Ибн Аббәстан және оның пікірлестерінен жеткізілетінін айтқан.[13]

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, бұл пікірдің Ибн Әббәстан, Муджәһидтен, біздің ізгі саләфтардың көпшілік тобынан жеткендігін айтқан.[14]

Алтыншы тарау

Менің қорытындыларымның Ибн Аббәсқа ілесушілердің пікірімен бірдей болуы (үйлесүі)[15]

Ибн Аббәстың екі серігінің Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер» деген аяттарына түсіндірме жасап, бұл аятта кіші күпірлік (куфр әсғар) меңзеліп тұрғанын айтқаны және олардың заманында оларға ешкім қайшы келмегені сенімді түрде жеткізілген.[16]

Тауус, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл діннен шығаратын күпірлік болып табылмайды».[17]

Ата ибн Әбу Рабах, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл күпірліксіз күпірлік, зұлымдықсыз зұлымдық және бұзақылықсыз бұзақылық».[18]

Жетінші тарау

Менің қорытындыларымның Ибн Аббәстың пікірімен бірдей болуы (үйлесуі)

Ибн Аббәс, Аллаһ оған және оның әкесіне разы болсын, Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер» деген аятына тәпсір жасап, онда адамды діннен шығармайтын кіші күпірлік (куфр әсғар) меңзеледі деген.[19]

Абду-р-Раззак, Аллаһ оны рахым етсін, өзінің «Тафсирінде» Мә‘мәрдан, ол Ибн Тауустен, ол Тауустен, ол Ибн ‘Аббәстан, Аллаһ оған және оның әкесіне разы болсын: «Бұл күпірліктің көрініс табуы», – дегенін жеткізген. Ибн Тауус, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Алайда бұл Аллаһқа, Оның періштелеріне, Кітаптарына және елшілеріне иман келтірмеуші сияқты емес». Бұл хабардың иснәді мінсіз.

Бұл тараумен үш мәселе байланысты.

Бірінші мәселе:

Кейбіреулер Ибн Аббәстың сөздерін, ол «күпірлік» сөзінде үлкен күпірлікті (куфр акбар) меңзеді деп түсіндіреді. Алайда бұл тұжырым төрт себепті дұрыс емес.

1. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) осы сияқты нәрселерді айтқан және сонымен бірге ғалымдар ол кіші күпірлікті (куфр әсғар) меңзегеніне бір ауызды келіскен. Мысалы, бір хадисте ол былай деген: «Адамдардағы екі нәрсе күпірліктің көрінісі болып табылады: шыққан тегін қаралау (балағаттау) және өлгенді қатты дауыстап жоқтау»[20]. Бұл хадисте кіші күпірлік меңзеліп тұрғандығы туралы ғалымдардың бір ауызды пікірі Ибн Аббәстан жеткен хабарда да кіші күпірлік (куфр әсғар) меңзеліп тұрғанына дәлел болып табылады. Мұны есте сақтаңдар, бұл өте маңызды!

2. Ибн Аббәстың ізіне ілнесушілердің ішінен екі адам оның сөздеріне түсіндірме жасап, аятта кіші күпірлік (куфр әсғар) айтылып тұр деген. Олар – Тауус және Ата, Аллаһ оларды рахым етсін. Ал сахабаның мазхабы оның ілесушілерінің мазхабына қарап танылады.

3. Ибн Аббәстан аталған сөздерді жеткізген Ибн Тауус оларға түсіндірме жасап, оларда кіші күпірлік (куфр әсғар) меңзеліп тұр деген. Ал жеткізуші өзі жеткізіп жатқан сөздердің мағынасын, басқаларға қарағанда, жақсырақ біледі.

4. Ғалымдардан ешкім Ибн Аббәстан осы жағдайда үлкен күпірлік (куфр акбар) меңзеледі дегенді жеткізбеген. Олар оның сөзінен кіші күпірлік (куфр әсғар) айтылып тұр деп түсінген. Ал оларға қайшы келу – Ибн Аббәстың сөздерінен мұсылман ғалымдары түсінбеген нәрселерді түсінуді білдіреді, сондай-ақ бұл – сахабаның сөздерін бұрмалау болып табылады.

Екінші мәселе:

Ибн Тауус, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Алайда бұл Аллаһқа, Оның Періштелеріне, Кітаптарына және елшілеріне иман келтірмеуші сияқты емес». Кейбіреулер бұл сөздер бәрібір күпірлікті меңзеп тұрған болуы мүмкін деп айтқан. Яғни бұл – үлкен күпірлік, бірақ Аллаһқа, Оның періштелеріне, Кітаптарына және елшілеріне деген күпірлік сияқты салмақты күпірлік емес деген.

Алайда бұл тұжырым үш себеппен қате болып табылады:

1. Күпірліктің әртүрлі дәрежелері болады, бұл белгілі. Ал Ибн Тауус Ибн Аббәстың сөздеріне жасаған түсіндірмесінде баршаға және әрбір адамға әп-айқын-ақ болған нәрсені айтты деу – бос сөзден басқа ешнәрсе емес.

2. Аллаһқа, Оның періштелеріне, Кітаптарына және елшілеріне деген күпірлік – күпірліктің ең ауыр түрі және іс жүзінде күпірліктің кез-келген түрі бұл күпірліктен жеңілдеу болады. Сондықтан, егер де Ибн Тауус кіші күпірлікті (куфр әсғар) меңземегенде, оның сөздері мүлде мәнсіз болар еді және ешқандай құнға ие болмас еді, өйткені бұл әп-айқын факт.

3. Ибн Тауустың әкесі, яғни Тауус та Ибн Аббәстың сөздеріне жасалған түсіндірмені жеткізеді және одан да кіші күпірлік (куфр әсғар) меңзеледі деген келіп шығады, сондай-ақ Ибн Тауус бұл түсіндірмені өз әкесінен естіп, кейін оны өзі айтқан болуы тіпті ықтимал.

Үшінші мәселе:

Ибн Аббәстан, Аллаһ оған және оның әкесіне разы болсын, мына нұсқадағы хабар жеткізіледі: «Бұл олар ойлаған күпірлік емес. Бұл діннен шығаратын күпірлік емес. Бұл – ол күпірліктен салмағы төмендеу күпірлік». Өте көп ғалымдар хабардың бұл нұсқасын сенімді деген және кейбір ғалымдар оны дәлел ретінде келтірген және онымен өз пікірін дәйектеген. Әл-Хаким оны сахих деген және әз-Зәхаби онымен келіскен[21]. Әл-Әлбәни де, Аллаһ оларды рахым етсін, бұл риуәятты сахих деген[22].

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Біздің салиқалы алдыңғы буынымыздың өкілдері (салиқалы саләфтарымыз) адамда иман және екіжүзділік болады деп айтатын. Дәл солай олар адамда иман мен күпірлік болады деп те айтқан. Алайда бұл – адамды діннен шығаратын күпірлік емес, Ибн Аббәс және оған ілесушілер Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер» [23] деген аяты туралы айтқандарындай. Олар мұндай адам оны діннен шығармайтын күпірлік жасап жатыр деп айтқан. Және соның ізінен осындай пікірді имам Әхмәд ибн Ханбәл және басқа Сүннет имамдары да білдірген».[24]

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, сондай-ақ былай деген: «Ибн Аббәс және біздің басқа кейбір салиқалы саләфтарымыз Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер», «солар залымдар», «солар бұзақылар» [25] деген Сөздері туралы бұл күпірліксіз күпірлік, зұлымдықсыз зұлымдық, бұзақылықсыз бұзақылық екенін айтқан. Бұл жөнінде имам Әхмәд, әл-Бухари және басқа ғалымдар айтып кеткен». [26]

Он сондай-ақ былай деген: «Адам, онда күпірлік болса да, мұсылман болуы мүмкін. Алайда бұл – адамды толығымен Исламнан шығаратын күпірлік емес. Бұл туралы Ибн Аббәс және басқа ғалымдар айтқанындай, бұл діннен шығаратын денгейге дейін жетпеген күпірлік. Және бұл – біздің барлық салиқалы саләфтардың пікірі. Бұл туралы имам Әхмәд және басқалар айтқан. Ибн Аббәс және оған ілесушілер Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер»[27] деген Сөздері туралы: «Бұл – адамды діннен шығаратын күпірлік емес. Бұл – күпірліксіз күпірлік, зұлымдықсыз зұлымдық, бұзақылықсыз бұзақылық», – деп айтқандарындай».[28]

Ибн әл-Қаййим, Аллаһ оны рахым етсін, кіші күпірлік (куфр әсғар) туралы былай деген: «Ибн Аббәс және біздің салиқалы саләфтарымыздың барлығы Аллаһ Тағаланың «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер» деген Сөздерін осылайша тәпсірлеген. Ибн Аббәс былай деген: “Бұл – діннен шығаратын күпірлік емес. Бұл – амалдың күпірлігі және мұндай адам Аллаһқа және Қиямет күніне иман келтірмеген адам сияқты емес». Тауус осы сияқты нәрсе айтқан, ал Ата былай деген: “Бұл – күпірліксіз күпірлік, зұлымдықсыз зұлымдық, бұзақылықсыз бұзақылық”».[29]

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл – кіші күпірлік (куфр әсғгар), кіші зұлымдық (зульм әсғар) және кіші бұзақылық (фисқ әғгар). Осылай деп Ибн Аббәс және біздің салиқалы саләфтарымыздың үлкен тобы айтқан».[30]

Шейх Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деп айтқан: “Күпірлікте айыптауға құқығы болмай күпірлікте айыптайтындар Ибн Аббәстың осы хабарына наразы болғанда: «Бұл дерек қабылданбайды және Ибн Аббәстан сахих түрде жетпеген», – дейді. Біз олардан: «Егер бұл хабарды хадистерде бізден жоғары, бізден лайықтырақ және бізден білімдірек болғандар қабылдаған және оған сүйенген болса, ол қалайша сахих болмайды?! Бізге шейхуль-Ислам Ибн Таймия, Ибн әл-Қайим және басқалар оған сүйенгені және оны қабылдағаны жетіп асады. Және бұл хабар сахих!” [31]

Сегізінші тарау

Қазіргі заманның үш ұлы ғалымдарына және олардың пікірлестеріне қарсы қойылатын айыптаулар

Бұл ғалымдардың пікіріне ортақ болғандарға қарсы қойылатын мұндай айыптауларға екі түрлі жауап беруге болады: жалпы және егжей-тегжейлі.

Егер жалпы жауап туралы айтар болсақ, онда бұл, біріншіден, қойылатын айыптауларға берілетін жауап.

1. Кез-келген адам айып тағуы мүмкін, алайда айыптауларға тиісті дәлелдер келтірілмейінше, олар орынсыз болып қала береді және ешқандай салмаққа ие болмайды.

2. Айыпталудан Аллаһ Тағаланың пайғамбарлары мен елшілері де (олардың барлығына Аллаһтың сәлемі болсын), сондай-ақ олардың ізінен ілесушілер де аман қалған жоқ. Оларды ренжітті, ілімдерін бұрмалауға тырысып, өздерін қаралады, алайда бұл олардың шақыруына (дағуатына) ешбір зиян тигізбеді және олардың өздеріне де кемшілік болмады, сондай-ақ олардың мәртебесі бұдан төмендемеді де.

3. Егер адам Аллаһтың жолында азап шексе, осыда ешбір айыпталатын және ұятты нәрсе жоқ, керісінше, бұл – артықшылық және дәрежелердің артуы.

Имам әш-Шәтыби, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Мен екі жолдың торабына келіп тірелдім. Сүннетке ілесуім және сонымен бірге адамдар үйренген нәрселерге қарсы жүруім керек еді, ал бұл мені міндетті түрде адамдар ойдан шығарған, әсіресе олардың жақтаушылары өздерінің орындап жатқанын Сүннет деп айтатын дәстүрлерге қарсы шығуға батылы барғандар жеткен нәрсеге жеткізер еді… Әрине, бұл іс оңай емес, бірақ ол үшін берілетін сый да едәуір мол және қымбат… Немесе мен оларға ілесуім қажет еді және сонымен бірге Сүннетке және біздің салиқалы алдыңғы ұрпағымыздың өкілдеріне (саләфтарға) қайшы келіп, адасушылықтарды таратуым керек еді (Аллаһ мені мұндайдан сақтасын!) Онда мен дәстүрлерге қарсы шығушы емес, оларды қабылдаушы болып саналар едім… Сөйтіп мен Сүннетке ілесу үшін қаза болу – құтылу болып табылатынын және, егер мен басқа жолмен кетсем, адамдар маған Аллаһтың алдында ешнәрсемен көмектесе алмайтынын саналы түрде ұғындым».[32]

Екіншіден, қарсыластар бұл пікірдің жақтаушыларының сөздеріне телитін салдарларға жауап.

1. Адамның сөздері мен амалдары онда белгілі бір сенімдердің бар екендігіне тек осындай өзара байланыстың бар екендігі туралы сенімді түрде мәлім болса ғана нұсқау бола алады. Адамның сенімдері оның сөздерінен келіп шығатын нәрселермен бірдей болмауы мүмкін және едәуір жиі жағдайда олар бірдей болмайды да. Кейбір жағдайларда адам бір нәрсе айтуы, бірақ сол мезетте өзінің айтып жатқанына тікелей қарама-қайшы болған сенімге ие болуы мүмкін.

2. Егер адам өзінде оның сөздерінен шығатын белгілігі бір сенімдердің бар екендігін мойындамаса, оған осы сенімдерді телу өтірік болады.

3. Адамның айтқан сөздерінен байқалатынға сәйкес оның сенімі жөнінде тұжырым жасау бізге бұл адамда тиісті сенімдердің бар екендігі туралы бұлтартпас дәлел бере алмайды, бұл тек күдік ғана. Ал адамның өзі және айқын түрде өзінде осындай сенімдердің жоқ екендігін айтып, бұл күдіктерді мойындамайтын жағдай туралы не айтуға болады?

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Сөздер мен амалдардың салдары міндетті түрде (соларға тиісті) сенімдердің бар болуына нұсқамайды, тек егер осындай себепті-салдарлы байланыстың бар екені сенімді түрде белгілі болмаса. Егер адамның сөздерінен ол Аллаһтың сипаттарынының мәнін теріске шығаратыны байқалса, бұл оның олар шындығында да мәнсіз деп сенетініне нұсқамайды, ол оларды мойындауы және өзінің сөздері Аллаһтың сипаттарын мәнінен айырып жатқанын білмеуі мүмкін».[33]

Ол, Аллаһ оны рахым етсін, сондай-ақ былай деген: «Егер адамның сөздері онда белгілі сенімдердің болуын тұспалдаса және оған осы түсіндірілсе, ал содан соң ол өз сөздерінің астында осындай сенімдердің бар екенін растаса, онда оның сөздері шынында да тиісті сенімдердің болуына нұсқайды. Ал егер оған оның сөздері белгілі сенімдердің болуына нұсқайтыны туралы түсіндірілсе, ал ол өз жағдайында осындай байланыстың болуын жоққа шығарса, онда оның сөздерін онда осындай сенімдердің бар болуына нұсқау ретінде қабылдауға болмайды, тіпті егер осындай сөздер әдетте соларға тиісті сенімдердің салдары болып табылса да… Егер адамның өзі бұл байланысты тәрк етсе, біз ешбір жағдайда оның сөздері онда тиісті сенімдердің бар болуын дәлелдейді деп айта алмаймыз».[34]

Ал бұл мәселедегі дұрыс пікір мынандай: «Егер біреу: «Адамда белгілі бір сенімдердің болуына нұсқайтын сөздер мен амалдар онда шынында да осындай сенімдер бар екендігіне дәлел бола алады ма?» – деп сұрап жатса, «Бұл олай емес», – деп жауап беру дұрыс болады, адам өз амалдары мен тиісті сенімдердің байланыстылығы туралы білген және оны өз жағдайында мойындаған жағдайдан басқа. Ал егер бұл осылай болмаса, біз оған оның сөздері немесе амалдары нұсқайтын сенімдердің бар болуын тели алмаймыз, өйткені бұл оған өтірік жапсыру болады».[35]

Біреу бұған: «Қалайша сендер, сөздердің салдары адамда тиісті сенімдердің бар болуына дәлел бола алмайды деп айтасыңдар? Өздерің де осындай салдарларды қарсыластарыңа қарсы дәйек ретінде пайдаланасыңдар ғой?» – деп қарсылық білдіруі мүмкін.

Бұл қарсылыққа жауап былай болмақ: мұндай қарсылықты ұсынушы екі нәрседе шатасты. Біріншіден, мен адамдарға олардың сөздері мен олар тұспалдайтын сенімдердің арасындағы байланыс туралы хабарламайынша және олар өздерінің сөздерінің астарында осындай сенімдердің бар екендігін растамайынша, оларға сөздері тұспалдайтын сенімдерді телімеймін.

Екіншіден, қарсыласқа оның сөздерінен не шығып келетінін түсіндіру қажет.

Сондықтан Ибн Таймийяның өзі де қарсыластарына берген жауаптарында сөздердің салдарларын едәуір жиі пайдаланған. Қарсыластың айтқан сөзінің негізсіздігіне нұсқау оның ой-пікір құруының жүйесіздігін немесе қисынсыздығын және олардың әлсіздігін көрсетіп, күмәнсіз пайда келтіреді. Оның сөздерінен не шығатытынын білген соң ол ойлануы және бұрыңғы көзқарасынан бас тартуы да әбден ықтимал.

Ал егер қарсыластарға егжей-тегжейлі жауап туралы айтар болсақ, онда ол мынандай.

1-айыптау: Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруды (билік құруды) және шешім шығаруды рұқсат етілген деп жариялау.

Қарсыластар біздің пікірлестерімізден Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарушыны (билік құрушыны) және шешім шығарушыны ол кәпір болып табылмайтын жағдайларда кәпір деп санауды талап етеді, ал олар бұған келіспесе, оларға олар Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруды (билік құруды) және шешім шығаруды рұқсат етеді деп тап береді. Бұл өтірік және жала.

1. Кім Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруды (билік құруды) және шешім шығаруды рұқсат етілген деп жарияласа, сол кәпір болып табылады, тіпті егер өзі Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығармаса да. Сонда осы айыптаушылар Ибн Базды, әл-Әлбәниді және Ибн Усәйминді, Аллаһ оларды рахым етсін, кәпірлер деп есептейді ме?!

2. Бұл үш ғалым Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруды (билік құруды) және шешім шығаруды рұқсат етіледі деп есептейтін адам кәпір болып табылады деп айтқан. Сондықтан да оларды олар Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруды (билік құруды) және шешім шығаруды рұқсат етілген деп жариялайды деп айыптауға негіз жоқ, өйткені олардың өздері осыған қарама-қайшы нәрсені айтқан.

3. Бұл айыптауды ұсынған адам екі мәселені біреуге біріктіріп, шатасты.

1 — Күпірлікте айыптау (такфир) — міне осы – біздің пікірлестеріміздің олардың қарсыластарымен пікірлері әртүрлі болған таластың өзегі.

2 — Күнәда айыптау (та’сим — تأثيم). Іс жүзінде Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарушы (билік құрушы) және шешім шығарушы кәпір болып табылатындығына (немесе табылмайтындығына) қарамастан ол үлкен күнә жасайтындығына барша бір ауызды келісімде болса да, қарсыластарымыз келіспеушіліктің өзегі осы деп есептейді. Яғни мәселе мұндай адам күнәхар болып табылады ма дегенде емес, өйткені бұл солай екендігін барша мойындайды, мәселе – ол кәпір болып табылады ма – сода…

2-айыптау: Такфирдің «есіктерін жабу»

Қарсыластар біздің пікірлестерімізден Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығарушыны ол кәпір болып табылмайтын жағдайларда кәпір деп санауды талап етеді, ал олар бұдан бас тартса, оларға олар такфирдің «есіктерін жауып тастап жатыр» және күпірліктің бар болуын мойындаудан бас тартып жатыр деген айыптаулармен тап береді. Бұл жала және бұған екі дәлел бар.

1. Біздің пікірлестеріміз сан рет пәлен жағдайда адам кәпір болады дейтін пәтуәлар шығарған, ал кейбіреулері тіпті нақты адамның күпірлігін растайтын пәтуәлар шығарған болатын. Ал қалайша енді оларды такфирдің «есіктерін жабады» және күпірліктің бас болуын мойындаудан бас тартады деп айыптауға болады?!

2. Бұл айыптауды ұсынушы екі мәселені біреуге араластырып шатасты.

1 — Такфирдің саласын тежеу және оны шариғаттың дәлелдерімен шектеу.

2 — Күпірліктің бар екенін жоққа шығару. Мұндай пікірді ғалымдардан ешкім ұстанбаған.

3-айыптау: Джихадтан бас тарту және оның міндетті екенін жоққа шығару.

Қарсыластар біздің пікірлестерімізден Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығарушыны ол кәпір болып табылмайтын жағдайларда кәпір деп санауды талап етеді, ал олар бұдан бас тартса, оларға олар джихадтан бас тартып жатыр және оны жоққа шығарып жатыр деген айыптаулармен тап береді.

Бұл – жала және бұған екі дәлел бар.

1. Мұны айтушы өзінің тұжырымын екі бұрыс жорамалдарға негіздейді.

1 — Күпірлікке түскеннің, яғни күпірлік болып табылатын әрекетті жасаушының әрбірі кәпір болып табылады деп жорамалдау. Іс жүзінде күпірлікке түскеннің, яғни күпірлік болып табылатын амалды жасағанның әрбірі кәпір бола бермейді. Біз бұл жөнінде алдын айтып өткенбіз.

2 — Әмірдің күпірлігі өздігінше оған қарсы шығу (көтерілу) үшін жеткілікті негіз болып табылады деп жорамалдау.

1. Бұл айыптауды ұсынушы екі мәселені біреуге араластырып шатасты.

1 — Джихадты Шариғаттың шеңберімен шектеу.

2 —Джихад сияқты ғибадат түрінің Шариғатпен заңдастырылғанын жоққа шығару. Мұндай пікірді Әһлю-Суннадан ешкім ұстанбаған.

4-айыптау: Мурджия

Қарсыластар біздің пікірлестерімізден Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес шешім шығарушыны ол кәпір болып табылмайтын жағдайларда кәпір деп санауды талап етеді, ал олар бұдан бас тартса, оларға олар мурджилер деп айып тағып, тап береді. Бұл – жала және оған үш дәлел бар.

1. Қарсыластар, соған қарағанда, оларға кім қайшы келетінін түсінбейтін сияқты. Ал олар Әһлю-Суннаның біздің заманымыздағы ең ірі ғалымдары — Ибн Баз, әл-Әлбәни және Ибн Усәймин, Аллаһ оларға рахым етсін. Олар кім болғанын білетін адам міндетті түрде олар үшін Аллаһқа дұға етеді, оларға Аллаһтың рахымын тілейді және олар мұсылман үметіне қалдырған біліммен пайдалануға асығады.

Егер Абду-ль-Азиз ибн Баз туралы айтар болсақ, Аллаһ оны рахым етсін, оның Ислам және мұсылмандар үшін қаншалықты көп істегенін және Әһлю-Сунна сенімдерінің таралуы үшін қанша көп күш сарп еткенін еске алыңыздаршы!

Мухаммад Нәсыруддин әл-Әлбәниге келер болсақ, Аллаһ оны рахым етсін, ол арқылы Аллаһ қанша адамдарды ақиқатқа алып келегенін және оның тырысулары арқылы Сүннетті қорғағанын еске алындар! Оның есімі ең атақты хадис жинақтарымен[36] байланысты екені бізге жетіп асады және хадистер мен мухаддистер тілге алынғанда шейх әл-Әлбәнидің аты да аталады!

Мухаммад ибн Усәймин туралы сөз ететін болсақ, Аллаһ оны рахым етсін, ол - Аллаһ оның білімін және өмірін игілікті етіп, оның білімі арқылы мұсылман үмметіне пайда берген ұлы ғалым, фәқих, зерттеуші.

Бұл үш ғалым – шыңдығында, пәтуә шығарған өз заманының ғалымдарының көшбасында. Әһлю-Сунна олардың пәтуәлары қабылданатынына және олармен санасатынына және олар діннің өз заманындағы ең абыройлы имамдары екендігіне бір ауызды келіскен. Аллаһ оларды рахым етсін, оларға разы болсын және Ислам мен мұсылдардан оларға игілікпен қайырсын!

Мені әлі күнге дейін бұл ұлы және ардақты ғалымдар кімдер болғанын түсіндіру қажет болған адамдар таң қалдырады, оларды мурджияда айыптайтындарды айтпағанның өзінде!

Жаным Қолында болғанмен ант етемін, ислам білімдерін ізденуші бауырларымызға осы ғалымдарды ақтау үшін бір кездері бір нәрселер жазуыма тура келеді деп ешқашан ойламаппын!

2. Мұндай айыптауларды ұсынушы Әһлю-Сунна мен мурджия арасындағы күпірлікте айыптау (такфир) мәселесіндегі айырмашылықтарды білмейді, ал олардың арасындағы айырмашылық – аспан мен жердей. Әһлю-Сунна жақтаушыларының сенімдері шынайы, ал діни жаңалықтардың жақтаушыларының, мысалы, мурджилердің, сенімдері дұрыс та болуы мүмкін (егер олар Әһлю-Суннаның сенімдерімен бірдей болса), бұрыс та болуы мүмкін (егер олар Әһлю-Суннаның сенімдерімен бірдей болмаса).

Маңызды ескерту: Адасқан топтардың кейбір сенімдерінің Әһлю-Суннаның сенімдерімен бірдей болуын Әһлю-Сунна үшін кемшілік болып табылады деп айтатындар қателеседі. Көптеген адасқан топтардың сенімдері – олардың діни бидъаттарына жатпайтын нәрселерде – Әһлю-Суннаның сенімдерімен бірдей келетіні, айқын-ақ нәрсе. Мен бұған қоса: Сенімдері Әһлю-Суннаның сенімдерімен ешбір нәрседе бірдей болмайтын адасқан топты табудың өзі қиын деп айтар едім.

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, рафиди-шиғалар туралы былай деген: «Оларға кейбір адамдар айып ретінде тағатын нәрселердің барлығы іс жүзінде өтірік болып табылмайды. Өздерінің кейбір сөздерінде олар Әһлю-Суннаның кейбір өкілдеріне қайшы келеді де, бірақ өзгелеріне қайшы келмейді, ал іс жүзінде ақиқат олар келіскендердің жағында… Алайда олардың пікірі Әһлю-Суннаның барлығына қайшы келетін кезде олар хақ болатын бірде-бір мәселе жоқ».[37]

v Іс жүзінде Әһлю-Сунна жақтаушылары мен мурджилердің арасындағы такфир мәселесіндегі айырмашылық – мурджилер сенімдерді, мысалы, истихләлді, олар күпірлікте айыптайтау үшін негіз ететін барлық амалдармен шартты ететінінде, ал Әһлю-Сунна мұндай шартты тек кейбір осындай амалдарға ғана қатысты ұсынады.

Егер біреу неліктен Әһлю-Сунна мұндай шартты бұл әрекеттердің тек кейбіреуіне ғана қатысты ұсынады да, бірақ оны қалғандарына қатысты ұсынбайды деген сұрақ қойса, бұған жауап былай болады: олар шариғи дәлелдерді басшылаққа алады. Егер аталған іс-әрекет үлкен күпірлік (куфр акбар) болып талады және адамды діннен шығарады дегенге дәлелдер бар болса, онда Әһлю-Суннаның жақтаушылары мұндай іс-әрекетті жасаушыны кәпір деп есептейді және онда белгілі сенімдердің болуын шарт етіп қоймайды. Ал егер сөз оған қатысты ол іс-әрекет үлкен күпірлік (куфр акбар) болып табылатындығына және адамды діннен шығаратындығына дәлел жоқ болған күнә туралы болып тұрған болса, онда Әһлю-Суннаның жақтаушылары мұндай іс-әрекетті жасаушы адамды кәпір деп санамайды, сонымен бірге онда белгілі сенімдердің, мысалы, Аллаһ харам еткен нәрселердің халәл екендігіне сенімнің (истихләл), немесе Шариғаттың үкімдерін жоққа шығарудың (джухд) болуын шарт етіп қояды.

Мысал ретінде зинақорлықты келтіруге болады. Біздің қолымызда осы күнәні жасау адамды кәпір етеді деген шариғи дәлелдер жоқ. Сондықтан Әһлю-Суннаның бұл жағдайдағы ережесі: зинақор, тек егер ол Аллаһ Тағала тыйым салған бұл амалды рұқсат етілген деп санамаса (истихләл), кәпір болып табылмайды.

3. Бұл айыптауды ұсынушы мурджилердің пікірін білмейді және мурджияға түсуден сақтанудың жолын да білмейді. Ғалымдар мурджилерден алыстаудың бес тәсілін тізбектеп айтады.

Бірінші мәселе:

Кім: «Иман – бұл сөздер, амалдар және сенімдер», – деп айтса, сол мурджилерге қайшы келеді.

Әл-Барбахари, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: “Кім: «Иман – сөздер мен амалдар, (ол) көбееді және азаяды», – десе, сол мурджиядан толық шыққан болады!”[38]

Үш атақты имамдардың бұл мәселеге қатысты айтқандарын келтіреміз.

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, «Әл-‘ақида әт-тахауийя»-да келтірілген «иман – бұл сөзбен растау және жүрекпен сену» деген сөздерге пікір жазып, былай деген: «Бұл анықтама сын айтылуға лайық, өйткені ол толық емес. Ал Әһлю-Сунна ұстанатын дұрыс пікір: иман – бұл сөздер, амалдар және сенімдер, ол Аллаһқа мойынсұну арқылы көбееді және Оған деген мойынсұнбаушылықтан азаяды… Ал амалдарды иманның анықтамасынан шығарып тастау – бұл мурджилердің пікірі».[39]

«Әл-‘ақида әт-тахауийя»-дағы «иман – тілмен растау және жүректегі иман» деген тура сол анықтамаға түсіндірме жасап, Әл-Әлбәни, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл – біздің салиқалы алдыңғы буынымыздың өкілдерінің (салиқалы саләфтарымыздың) және мұсылман үмметінің басқа да өкілдерінің мазхабына қайшы келетін ханәфилер мен матурудилердің мазхабы».[40]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Иман, Әһлю-Суннаның пікірі бойынша – бұл жүрекпен растау, тілмен айту және дене мүшелерімен тиісті амалдарды орындау».[41]

Екінші мәселе:

Кім: «Иман көбееді және азаяды», – деп айтса, мурджилерге қайшы келеді.

Исмә’иль ибн Са’ид былай деп баяндайтын: “Мен имам Әхмәдтан иман көбееді және азаяды деп айтушылар туралы сұрағанымда, ол: «Мұндай адам мурджилерге қатыссыз!» – деді”. [42].

Әл-Барбахари, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: “Кім: «Иман – сөздер мен амалдар, (ол) көбееді және азаяды», – десе, сол мурджиядан толық шыққан болады!”[43]

Үш атақты имамдардың бұл мәселеге қатысты айтқандарын келтіреміз.

«Әл-‘ақида әт-тахауийя»-да «иман бір және оның негізі баршада бірдей» деп айтылғанға пікір білдіріп, Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл тұжырымға сын айтуға болады. Бұған қоса, ол жалған. Адамдардағы иман бірдей емес. Керісінше, айырмашылықтар өте үлкен. Әһли-Суннаның жақтаушыларының мурджилердің пікіріне қайшы келетін пікірі осындай».[44]

Әл-Әлбәни, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Егер де ханәфилер өздерінің амалдар иманға кіреді дегенді теріске шығаруында ғалымдардың толық көпшілігіне қайшы келмегенінде, олармен иман көбееді және азаяды дегенге келісер еді. Өйткені бұған дәлелдер Құранда, Сүннетте және біздің салиқалы саләфтарымыздың сөздерінде жетіп асады».[45]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Құран мен Сүннетте иман көбееді және азаяды деп айтылған. Мысалы, Аллаһ Тағала былай деген: “Сондай-ақ олардың сандарын қарсы келушілерге анық бір сынау қылдық. Өздеріне Кітап берілгендер сенсін, әрі иман келтіргендердің сенімдері арта түссін деп ”. («әл-Мудәссир» сүресі, 31-аят)».[46]

Үшінші мәселе:

Кім: «Иман туралы айтқанда ескертпе жасау[47] рұқсат етілген», – деп айтса, мурджилерге қайшы келген болады.

Абду-р-Рахмән ибн Мәхди, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Иман туралы айтқанда ескертпе жасаудан бас тарту мурджияның негізінде жатады».[48]

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Егер біздің салиқалы саляфтардың – хадистерге ілесушілердің (әһлюль-хадис) мазхабы туралы айтар болсақ, мысалы, Ибн Масъудтың және оның ізбасарларының, Суфьян әс-Сауридің, Ибн Уйяйнаның және Куфәның ғалымдарының көпшілігінің… сондай-ақ Әхмәд ибн Ханбәлдің және Әһлю-Суннаның басқа имамдарының мазхабы туралы, онда олар иман туралы айтқан кезде ескертпе жасауды қолданған, бұл жөнінде көптеген сенімді риуаятшылар тарапынан жеткізілетіндей (мутауатир — متواتر)».[49]

Ол сондай-ақ былай деген: «Иман туралы айтқанда ескертпе жасауға мурджилер, джәхмилер және соларға ұқсас сектанттар тыйым салады».[50]

v Иман туралы айтқанда жасалатын ескертпе (истиснә) дегенде «Аллаһ қаласа» (иншә-Ллаһ) деген сөздер түсініледі. Мысалы, егер адам: «Мен муминмін, иншә-Ллаһ», – деп айтса. Әһлю-Сунна бұл ескертпе сөздерді кейбір жағдайларда, мысалы, адам өзін кіршіксіз етіп көрсеткісі келмеген кезде, сондай-ақ Аллаһ Тағала оның амалдарын қабыл етеді деген шектен тыс артық сенімділікті байқатпау үшін айтуды рұқсат етеді. Алайда олар мұны адам бұл сөздерді өз дінінде күмәнданып айтқан кездерде тыйым салады. Ал мурджилерге келер болсақ, олар мұндай ескертпе жасауды ешбір жағдайда рұқсат етпейді.

Үш атақты имамдардың осы мәселеге байланысты айтқандарын келтіреміз.

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Егер ғибадат туралы айтатын болсақ, онда адам: «Иншә-Ллаһ, мен намазды орындадым», немесе: «Иншә-Ллаһ, мен ораза ұстадым», – деп айтуына болады, өйткені ол өзінің құлшылығының толыққанды болғанын және Аллаһ оны қабылдағанын білмейді. Муминдер ескертпе жасауды (истиснәны) өзінің оразасы немесе иманы туралы айтқанда қолданатын, өйткені олар өздерінің амалдары толыққанды болған-болмағанын білмейтін. Сондықтан да олардың біреуі: «Иншә-Лллаһ, мен ораза ұстадым», немесе: «Мен муминмін, иншә-Ллаһ», – деп айтатын».[51]

Әл-Әлбәни, Аллаһ оны рахым етсін, ханәфилерге сөгіс білдіріп, былай деген: «Олар өздерінің соқыр ілесушіліктерінде (фанатизмінде) «Егер адам өз иманы туралы айтқанын ескертпе жасаумен (истиснәмен) қабаттастырса, ол кәпір болып табылады» деп айтуға дейін барды».[52]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, ескертпе жасау (истиснә) туралы былай деген: «Егер адам: «Мен муминмін, иншә-Ллаһ», – деп айтқан болса, онда ол осы арқылы Аллаһтың игілігін алғысы келсе, немесе ол иман оған Аллаһтың қалауымен келді дегенді тұспалдаған болса, онда бұл дұрыс және күмәнсіз рұқсат етілген іс-әрекет».[53]

Төртінші мәселе:

Кім: «Сөздер және амалдар арқылы кәпірге айналу мүмкін», – деп айса, мурджилерге қайшы келген болады

Мурджилердің сенімдеріне сәйкес, амалдар иманға кірмейді және иманға әсер етпейді, яғни оны көбейтпейді де, азайтпайды да және, олардың сенімдеріне сәйкес, адам тек сенімдері арқылы ғана кәпір болады.

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, Пайғамбарды (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) сөгетін адамды тек ол өзінің осы әрекетін рұқсат етілген деп санаса ғана кәпір деп санауға болады дейтіндер туралы былай деген: «Олар иман – бұл Пайғамбар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) алып келген нәрселерді мойындау дейді де, Пайғамбардың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) хақтығына деген иман оны балағаттаумен үйлеседі деп есептейді. Бұл – мурджилердің және солардың пікірлестерінің пікірі. Олар иман – бұл тек сенімдер мен сөздер деп есептейді».[54]

Үш атақты имамдардың осы мәселеге байланысты айтқандарын келтіреміз.

«Әл-‘ақида әт-тахауийя»-да айтылған «Адамды діннен оның олар арқылы дінге кірген нәрселерді жоққа шығаруы ғана шығарады» деген сөздерге қатысты Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл тежеуді теріске шығаруға болады… Исламнан аталған жоққа шығарусыз да шығып кетуге болады, «Діннен шығушыға қатысты Шариғат үкімі» деген ой-толғауларда ғалымдар тарапынан түсіндірілген көптеген басқа себептер бар. Бұл себептерге Исламды немесе Пайғамбарды (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) қаралау да жатады».[55]

Әл-Әлбәни, Аллаһ оны рахым етсін, Ибн әл-Қаййимнің, Аллаһ оны рахым етсін сөздерін растап, былай деген: «Оның сөздерінен, Аллаһ оны рахым етсін, күпірліктің екі түрі болады деген келіп шығады: іс-әрекеттің күпірлігі және жоққа шығару мен сенімнің күпірлігі. Күпірлік иманның қарама-қайшысы болып табылатынға[56] және иманның қарама-қайшысы болып табылмайтынға бөлінеді. Пұтқа сәжде жасау, Құранды қорлау, Пайғамбарды өлтіру және балағаттау иманның қарама-қайшысы болып табылады».[57]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, адамды күпірлікте айыптауға мүмкіндік беретін шарттарды тізбектеп айтып, былай деген: «Құран немесе Сүннет осы сөз немесе әрекет адамды кәпірге айналдырады дегенге нұсқау қажет».[58]

Бесінші мәселе:

Кім: «Әмірге бағыну міндетті, тіпті ол өзінің билік құруында зұлымдыққа жол берсе де», – деп айтса, мурджилерге қайшы келеді.

Абдуллах ибн Тахир, Аллаһ оны рахым етсін, мурджилер туралы былай деген: «Олар әмірге бағынуды міндетті деп санамайды».[59]

Суфьян ибн Уйяйнә, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Мурджилердің сөздері қылыш алып шығуға алып келеді».[60]

Суфьян әс-Саури, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Олар қыбла иелеріне қарсы қылыш көтеруге болады деп есептейді».[61]

Үш атақты имамдардың осы мәселеге байланысты айтқан сөздерін келтіреміз.

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Мұсылмандар Шариғат мақұлдайтын нәрседе билік иелеріне бағынуға міндетті, бірақ Аллаһқа мойынсұнбаушылық болып табылатын нәрседе емес. Егер оларға Аллаһқа мойынсұнбаушылық болып табылатын нәрсені орындауды бұйырса, олар бағынбауы керек. Алайда оларға осы үшін қарсы шығуға (көтерілуге) рұқсат етілмейді».[62]

Әл-Әлбәни, Аллаһ оны рахым етсін, «Әл-‘ақида әт-тахауийя»-да аталып кеткен: «Біз оларға бағынуды Аллаһ ағалаға бағынудың бір бөлігі және міндеттілік деп санаймыз» деген сөздерге түсіндірме беріп, былай деген: «Мұсылман әмірлері туралы сөз болып жатқаны айқын-ақ, өйткені Аллаһ Тағала былай деген: «Әй, иман келтіргендер! Аллаһқа мойынсұныңдар, Елшіге мойынсұныңдар және араларыңдағы билік иелеріне де». («әл-Мәидә» сүресі, 59-аят)».[63]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Әмірлер өз бұзақылықтарында не нәрселерге барса да, бұл бізге оларға қарсы шығу құқығын бермейді. Тіпті олар шарап ішсе де, зина жасаса да және адамдарға жәбір жасаса да, оларға қарсы шығуға рұқсат етілмейді».[64]

v Әһлю-Сунна ғалымдары түсіндіріп берген және теріске шығарған мурджияның негіздері осындай. Өкінішке орай, ислам білімін көптеген ізденушілер олармен таныс емес және өздерінің қарсыластарын мурджияда айыптай бастады, тіпті егер олардың сенімдері мурджилердің сенімдерімен ешнәрседе бірдей болмаса да. Және біз салиқалы саләфтарымыздан жеткізілетін хабарлар (белгілі бір) адамның мурджияға қатыссыз екендігіне нұсқайтынын, ал біраздан соң мурджияда табанды түрде айыптайтын біреу келетінін көреміз. Сендерден Аллаһ үшін сұраймын, уа, әділеттілер және әуеске ілеспейтіндер, айтыңдаршы, мурджияның негіздерін кім жақсырақ білді: салиқалы саләфтарымыз ба, немесе мына қазіргі заман студенттері ме?! Әлде бұл студенттердің салиқалы саләфтары біздің салиқалы саләфтарымыздан өзге еді ме?!

Бірақ, бұдан да жаманы – ислам білімін кейбір ізденушілердің өз ижтихадтарын қандайда-бір мәселеде негіз ретінде қабылдап, өзінің осы пікірін Сүннеттін бір негізі деп санайтыны! Олар өздерінің осы пікірін – Әһлю-Суннаны мурджилерден ажыратып көрсететін критерийдің дәл өзі деп сенеді. Ал өздерінің осы пікіріне қайшы келетіндерді мурджилер деп атайды! Мысал ретінде намазды жалқаулықпен қалдырған адам кәпір болып табылады ма деген мәселені келтіруге болады. Тіпті егер сен бұл – адамды діннен шығаратын үлкен күпірлік (куфр акбар) деген пікірге ортақ болсаң да, бұл мәселе ертедегі ғалымдар үшін келіспеушілік туғызған зат болған және болып қалуда да, және оны талқылау шариғи дәлелдердің негізінде жүргізіліп тұрғанға дейін, оның мурджияға ешбір қатысы болмайды.[65]

Конституция және барша үшін міндетті заңдар жасап шығару (тәшри‘ ‘ам)

Бұл – адамның заңдар шығарып, оларды орындауға өзінің билігі жүретіннің барлығын міндеттеуі. Ол Шариғаттың үкімдерін басқалардың үкімдерімен ауыстырады және өзінің билігі жүретіндердің барлығын оларды орындауға міндеттейді, сонымен бірге жоғарыда аталып кеткен құбылыстардың біреуі де орын алмайды. Яғни адам осыны халәл деп тұрып алмайды (истихләл), Шариғаттың үкімін жоққа шығарма (джухд), өтірік деп санамайды (такзиб), Шариғаттан жақсырақ өзге қандайда-бір нәрсе бар деп айтпайды (тәфдыйль), басқа бір заңдар мен басқару жүйелерін Шариғатқа теңестірмейді (мусауә) және Шариғаттың үкімін алмастырып, Шариғаттың негізінде үкім шығарып жатырмын деп те айтпайды.

Осы жағдайға қатысты Шариғаттың үкімі: кіші күпірлік (куфр әсғар). Басқаша айтқанда, бұл іс-әрекет (амал) адамды Исламнан шығармайды және оны кәпір етпейді.

Дәлелдер:

Осы іс-әрекет адамды Исламнан шығаратын үлкен күпірлік (куфр акбар) болып табылатындығына шариғи дәлелдердің жоқтығы. Шариғат бізге: егер адам адамдар тарапынан ойлан жасап шығарылған заңдардың күшін баршаға жүргізсе немесе адамдарды оларды орындауға міндеттесе, бұл үлкен күпірлік (куфр акбар) және мұндай адам кәпірге айналады деп айтпайды. Яғни бізде барша үшін заң шығаратын адам мен кейбіреулер үшін заң шығаратын адамның арасында, сондай-ақ өзіне бағынатын адамдарды соларды орындауға міндеттейтін адам мен адамдарды міндеттемейтін адамның арасында айырмашылық бар екендігіне шариғи дәлелдер жоқ.

Бұл жағдаймен алты мәселе байланысты.

Бірінші мәселе:

Шариғаттың үкімдерінің орнына басқа үкімдерді қолданатын және өзіне бағынышты болған адамдарды сол үкімдерді орындауға міндеттейтін адам, мұны міндеттемейтін адамға қарағанда, ауырлау қылмыс жасап жатыр деп жорамалдауға болады. Алайда біз қылмыстың ауырлығы туралы емес, адам кәпір болады ма – сол туралы айтудамыз, ал бұл сұраққа жауап беру үшін шариғи дәлелдерге ие болу қажет.

Екінші мәселе:

Біз қарап жатқан жағдайда адам кәпірге айналады деп есептейтіндердің кейбіреулері мына дәлелді келтіреді. Олар: «Егер адам Шариғат үкімдерін басқа үкімдермен ауыстырса, ал содан соң оларды өзінің билігі жүретіннің барлығы үшін заңға айналдырса, ол міндетті түрде кәпір болады, өйткені оның іс-әрекетінен ол осы адамдар ойлап тапқан үкімдер Шариғаттың үкімдерінен жақсырақ және пайдалырақ деп есептейтіні шығады», – дейді. Алайда бұл тұжырым төрт себепті сын көтермейді.

1. Ғалымдар адамның амалдары онда белгілі сенімдердің болуына тек осындай байланыстылықтың болуы туралы сенімді түрде мәлім болған жағдайларда ғана нұсқайды деп бекіткен. Адамның сенімдері оның сөздерінен байқалатын нәрсемен бірдей болмауы мүмкін. Тіпті егер адамның сөздері мен амалдарының салдары оған (сенімдердегі) жоққа шығаруды телуге мүмкіндік беретіндей болса да, егер бұл оның өзінің сөздерінен және амалдарынан шықпаса.

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Сөздер мен амалдардың салдары міндетті түрде (соларға тиісті) сенімдердің болуына нұсқамайды, тек егер осындай себепті-салдарлы байланыстың бар болуы сенімді түрде белгілі болмаса. Егер адамның сөздерінен ол Аллаһтың сипаттарынының мәнін теріске шығаратыны байқалса, бұл оның олар шындығында да мәнсіз деп сенетініне нұсқамайды, ол оларды мойындауы және өзінің сөздері Аллаһтың сипаттарын мәнінен айырып жатқанын білмеуі мүмкін».[1]

Ол, Аллаһ оны рахым етсін, сондай-ақ былай деген: «Егер адамның сөздері онда белгілі сенімдердің болуын тұспалдаса және оған осы түсіндірілсе, ал содан соң ол өз сөздерінің астында осындай сенімдердің бар екенін растаса, онда оның сөздері шынында да тиісті сенімдердің болуына нұсқайды. Ал егер оған оның сөздері белгілі сенімдердің болуына нұсқайтыны туралы түсіндірілсе, ал ол өз жағдайында осындай байланыстың болуын жоққа шығарса, онда оның сөздерін онда осындай сенімдердің бар болуына нұсқау ретінде қабылдауға болмайды, тіпті егер осындай сөздер әдетте соларға тиісті сенімдердің салдары болып табылса да… Егер адамның өзі бұл байланысты тәрк етсе, біз ешбір жағдайда оның сөздері онда тиісті сенімдердің бар болуын дәлелдейді деп айта алмаймыз».[2]

Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, сондай-ақ былай деген: «Егер біреу: «Адамда белгілі бір сенімдердің болуына нұсқайтын сөздер мен амалдар онда шынында да осындай сенімдер бар екендігіне дәлел бола алады ма?» – деп сұрап жатса, «Бұл олай емес», – деп жауап беру дұрыс болады, адам өз амалдары мен тиісті сенімдердің байланыстылығы туралы білген және оны өз жағдайында мойындаған жағдайдан басқа. Ал егер бұл осылай болмаса, біз оған оның сөздері немесе амалдары нұсқайтын сенімдердің бар болуын тели алмаймыз, өйткені бұл оған өтірік жапсыру болады».[3]

2. Сөздер мен амалдардың салдары бір болуы міндетті емес. Мысалы, адам Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруы (билік құруы) немесе шешімдер шығаруы, бірақ сонымен бірге Шариғаттың үкімдері оның басшылыққа алған үкімдерінен жақсырақ және пайдалырақ деп сенуі мүмкін. Алдын біз Ибн Таймийяның егер адамның сөздерінен ол Аллаһтың сипаттарының мәнін жоққа шығаратындығы байқалса, бұл оның шындығында да олардың мәнін теріске шығаратындығын білдірмейді деген сөздерін келтірген болатынбыз.

v Сөйтіп, бұл дәлел ретінде қолданыла алмайды, әсіресе адамды күпірлікте айыптау сияқты салмақты мәселеде. Мұндай мәселелерде біз дәлел ретінде тек нақты білетін нәрселерімізді ғана пайдалана аламыз.

3. Әһлю-Суннә адамды тек осыда күмән болмаған жағдайда ғана күпірлікте айыптайды, өйткені күмәндар Шариғат орнатқан жазаларды қолдануға бөгет болып табылады, ал күпірлікте айыптау – одан да салмақты мәселе және ол күмәндарды бөгет деп санау үшін лайықтырақ.

Шейхуль-ислам Ибн Таймийя, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Егер адамның мұсылман болғаны сенімді түрде белгілі болса, онда күмәндардың туындауы оны кәпір деп санау үшін негіз болып табылмайды».[4]

Мухаммад ибн Абду-ль-Уәххаб, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Біз барлық ғалымдар бір ауызды кәпір деп санайтын адамды ғана кәпір деп есептейміз».[5]

4. Егер біз қарап жатқан мәселеде адам кәпірге айналады деп есептейтіндердің пікірімен келіссек, онда біз Әһлю-Суннә бір ауызды кәпір деп есептемейтін адамды да кәпір деп есептеуміз керек болады. Бұл – қандайда-бір күнәлі нәрсені заңдастырған адам. Мысалы, жанұя басшысы өз отбасы мүшелері үшін белгілі бір күнәлі нәрсені заңды етеді де, оларды осы үкімге ілесуге міндеттейді және оны осы үшін айыптайтындарға қайшы келіп, кеңестер мен насихаттарға құлақ асудан бас тартады. Осы пікірді жақтаушылардың пікіріне салсақ, ол кәпірге айналады. Алайда Әһлю-Суннә мұндай адамды кәпір деп санамайды.

Үшінші мәселе:

Аталған жағдайда адам кәпірге айналады дегендердің кейбіреуі дәлел ретінде Аллаһ Тағаланың зинақорларды жазалау туралы үкімін басқа үкіммен ауыстырған және зинақордың бетіне күйе жағып, оны елдің алдына масқаралауға шығаратын яхудилер туралы хадисті келтіреді. Муслимнің «Сахихындағы» № 4415 хадистен дәл солар туралы Аллаһ Тағала мына аяттарды түсіргені шығып келеді: «Әй, Пайғамбар! Күпірлікті ұстануға тырысатын және жүректері иман келтірмеген болса да, ауыздарымен: «Иман келтірдік», – деп айтатындар сені кейітпесін. Яхудилердің арасында өтірікке құштарлықпен құлақ асатындар, сондай-ақ саған келмеген басқа бір адамдарға құлақ асатындар бар. Және олар сөздерді олардың орындарын алмастырып бұрмалайды да: «Егер сендерге осы берілсе, оны алыңдар да, егер ол берілмесе, онда бой тартыңдар!» – дейді»; «Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар кәпірлер»; «Және кім Аллаһ түсірген заң бойынша билік етпесе, міне солар залымдар». «Кім Аллаһтың нұсқауымен үкім етпесе, міне солар бұзақылар».[6]

Бұл пікірдің жақтаушылары осы аяттарда Аллаһ Тағала бұл адамдарды олар зинақорлардың бетіне күйе жағуды барлық яхудилер үшін заң еткені және басқаларды осы заңды орындауға міндеттегені үшін ғана кәпір деп атады деп есептейді. Алайда бұл тұжырым негізсіз, өйткені аталған яхудилер тек аталған себеп бойынша ғана кәпір болмады.

Біріншіден, олар Аллаһ Тағаланың некеде болған зинақорға тағайындаған жазаны, яғни таспен ұруды жоққа шығарды, бұл хадистен айқын көрінеді. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) олардан: «Сендер Таураттан зинақорларды таспен ұру әмірін таппадыңдар ма?» - деп сұрады. Олар: «Біз онда ондай ешнәрсені таппадық», – деп жауап берді.[7] Олардың оқымыстысы Тауратты оқи бастағанда, таспен ұру туралы жазылған жерді қолымен жауып қойды да, оның алдында және одан кейін жазылған нәрселерді ғана оқыды. Сөйтіп олар Аллаһ Тағаланың үкімін тәрк етті (джухд). Ал «джухд», біз алдын айтқанымыздай, адамды кәпір етеді және діннен шығарады.

Екіншіден, олар Аллаһ Тағаланың некеде болған зинақорға тағайындаған жазасын, яғни таспен ұруды басқа жазамен алмастырды және сонымен бірге осынысын Аллаһтың үкімі деді. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) олардан: «Сендер Тауратта таспен ұруға қатысты не табасыңдар?» – деп сұрады. Олар: «Біз зинақорларды масқаралауға шығарамыз және оларды сабаймыз», – деді.[8] Сөйтіп, олар Аллаһтың үкімін алмастырды (табдиль). Ал «табдиль», біз біз алдын айтқанымыздай, Әһлю-Суннәның бір ауызды пікірі бойынша адамды діннен шығарады және оны кәпір етеді.

Ибн Абду-ль-Барр, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Бұл хадисте олар Тауратқа өтірік жапсырғанына және өздерінің өтірігін Раббыға және Оның Кітабына телігеніне дәлел бар».[9]

v Сонымен, бұл оқиғаны Шариғаттың үкімдерін басқа үкімдермен ауыстырушы және оларды өзінің білігінің астында болғандарға жаппай және міндетті етуші адам кәпір болады дегенге дәлел ретінде пайдалануға болмайды. Бұл жағдайда әлгі яхудилердің күпірлігін келіспеушіліктің өзегі болған расталмаған себеппен –яғни ойдан шығарған үкімді жалпыға міндетті заңға айландырумен емес, алайда айқын себептермен – яғни Аллаһтың әмірін жоққа шығарумен (джухд) және оны басқа үкіммен алмастырумен (табдиль) байланыстыру қисынды болады, өйткені бізде аталған яхудилер өздері ойдан шығарған үкімді жалпыға арналған заңға айналдырғандығы себепті кәпір деп аталғандығына дәлел де жоқ.

Төртінші мәселе:

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, өз уақытында пәтуә шығарған болатын, оған сәйкес аталған жағдайда адам кәпір болады, алайда кейіннен ол өзінің пікірін өзгертті де, бұл мәселеге байланысты жаңа пәтуә шығарды.

Ескі пәтуә:

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Оларға адамдарды Ислам Шариғатына қайшы келетін заңдармен өмір сүруге міндеттеп, осы заңдарды адамдар оларға сәйкес өмір сүру үшін енгізетіндер жатады.

Олар бұл заңдарды олар адамдар үшін Шариғат заңдарынан жақсырақ және пайдалырақ деп есептегендіктен ғана енгізуде. Бұл әп-айқын нәрсе, өйткені адам қандайда-бір жолды таңдап, өзге бір жолды қалдырғанда, осыны таңдаған жолы тастаған жолынан жақсырақ деп сенгендігінен ғана істейді».[10]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, сондай-ақ былай деген: «Шариғаттың заңдарына қайшы келетін заңдарды енгізетін адам осыны өзінің енгізіп жатқан заңдары адамдар үшін Исламның заңдарынан жақсырақ және пайдалырақ деп сенгендігінен істейді».[11]

Бұл пәтуәда назар бөлуге тиіс болған үш жәйт бар.

1. Бұл жағдайда адам белгілі сенімдерге ие екендігіне дәлел ретінде шейх адамның іс-әрекетінен келіп шығатын салдарларға сүйенді. Ал жоғарыда біз адамның амалдары оның сенімдеріне олардың арасындағы байланыстың бар болуы туралы сенімді түрде белгілі болғанда ғана нұсқайды деп айтқан болатынбыз. Адамның сенімдері оның сөздері мен амалдарынан келіп шығатын нәрселермен байланысты болмауы да мүмкін.

2. Шейх, Аллаһ оны рахым етсін, бұл жағдайдағы адамды күпірлікте айыптаудың себебін адамның сеніміне қатысты етті. Ал дәл осы туралы біз қаралып жатқан жағдайды талқылаудың ең басында айтып кеткен едік. Бірақ проблема шейхтың күпірлікті амалдың салдарына байлағанында, ал оның (осы салдардың) сенімнен келіп шығуы тіпті міндетті емес. Бұл жөнінде шейхтың келтірілген пәтуасына ілесетіндер және сонымен бірге күпірлікті сеніммен байланыстыруды мурджиялықтың көрінісі деп есептейтіндер ойлануы қажет.

3. Шейх мұндай дәйекті осыдан басқа бірде-бір мәселеде қолданбаған болатын және егер де сөздер мен амалдарды адам белгілі бір сенімге ие екендігіне дәлел ретінде қолдану орынды (заңды) болатын болса, мұндай дәлелдерді шейхтың өзі де, басқа ғалымдар да қолданатын еді, алайда біз мұның осылай екенін көріп тұрған жоқпыз.

Жаңа пәтуа

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Ал егер адам Шариғаттың жақсырақ екендігін білсе, бірақ басқа үкімге ілессе, өзі өзге үкім (қаулы) ойлап шығарса немесе өзге үкімдерді (қаулыларды) адамдар оған сәйкес өмір сүруге міндетті конституция ретінде енгізсе, біз оны залым жәбірлеуші деп санауымыз қажет, алайда, бұл Құран мен Сүннеттен келіп шығатынындай, оны кәпір деп атай алмаймыз».

Пәтуәның толық мәтіні кітаптың соңында келтіріледі.

Бесінші мәселе:

Кейбіреулер Шариғатқа қайшы келетін қаулыларды жалпыға бірдей заңдарға айналдыру – салыстырмалы түрде жақында ғана пайда болған құбылыс деп есептейді. Осыдан шыға келе олар: «Бұл жағдайда адам кәпір болмайды деген ескірген пікірді ұстанудың мәні жоқ, өйткені осындай жағдайда адам кәпір болады деген дәлел жоқ және ертедегі ғалымдар мұндай жағдайда адам кәпір болады деп есептемеген», – дейді.

Алайда бұл тұжырым екі себептен қате болып табылады.

1. Егер бұл осындай болғанда, ешнәрсе үшін күпірлікте айыптауға болмас еді, ал бұл жөнінде ешкім айтпаған. Шариғатқа қайшы келетін үкімдерді жалпыға ортақ заңдарға айналдыратын және өзгелерді оларды орындауға міндеттейтін адамды кәпір деп есептейтіндер дәлел ретінде Аллаһ Тағаланың зинақорлық үшін тағайындаған жазасын күйе жағумен алмастырған яхудилердің оқиғасын келтіреді. Біз бұл оқиға жөнінде және іс жүзінде ол олар оны дәлел ретінде қолдануға тырысатын нәрсеге нұсқамайтыны туралы айтып кеткен едік.

2. Шариғат үкімдерін басқа үкімдермен алмастыру, сонсоң оларды адамдар орындауға міндетті жалпы заңдарға айналдыру жағдайлары бір неше ғасырлар бұрын да орын алған. Мысал ретінде мұсылман мемлекеттерінде енгізілген салықтарды келтіруге болады, ал олардың Шариғатқа ешқандай қатысы жоқ еді. Бұл салықтарды енгізген әмірлер адамдарды оларды төлеуге міндеттейтіні және оларды осы салықтарды төлемегені үшін жазалайтыны айқын-ақ, ал іс жүзінде олар тыйым салынған еді. Бұл – Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқарудың (билік құрудың) және шешім шығарудың көрнекті мысалдарының бірі. Егер осындай іс-әрекеттер адамды кәпір еткенде, сол құбыластардың замандастары болған ғалымдар, әрине, мұны түсіндірер еді және үнсіз қалмас еді.

Алтыншы мәселе:

Бұл мәселеде білім ізденушілердің арасында келіспеушіліктер бар, мұны жоққа шығаруға болмайды, алайда қазіргі заманның көрнекті ғалымдары – Ибн Баз, әл-Әлбәни және Ибн Усәймин, Аллаһ оларды рахым етсін, заң жасап шығарушы адам кәпір болып табылмайды дегенге бір ауызды келіскен.

Өз заңдарын жасап шығару (такнин)

Бұл – адамның Шариғатты басшылыққа алудың орнына өзі шығарған заңдарың және үкімдерін басшылыққа алуы. Ол өзі заңдар мен үкімдерді ойлап шығарады және сонымен бірге жоғарыда аталған құбылыстардың біреу де орын алмайды. Яғни адам осыны халәл деп тұрып алмайды (истихләл), теріске шығармайды (джухд), өтірік деп санамайды (такзиб), Шариғаттан жақсырақ өзге қандайда-бір нәрсе бар деп айтпайды (тәфдыйль), басқа бір заңдар мен басқару жүйелерін Шариғатқа теңестірмейді (мусауә) және өзінің Шариғаттың негізінде үкім шығарып жатқандығын да айтпайды (тәбдийль).

Осы жағдайға қатысты Шариғаттың үкімі: кіші күпірлік (куфр әсғар). Басқаша айтқанда, бұл іс-әрекет (амал) адамды Исламнан шығармайды және оны кәпір етпейді.

Дәлелдер:

Осы іс-әрекет адамды Исламнан шығаратын үлкен күпірлік (куфр акбар) болып табылатындығына шариғи дәлелдердің жоқтығы. Шариғаттың үкімі осы аталған жағдайда Шариғат үкімінің орнына қолданылатын үкімнің алынған көзімен ешқандай байланысты емес. Шариғи дәлелдерде Шариғат үкімдерінің орнына өзінің үкімдерін қолданатын адам мен Шариғат үкімдерінің орнына өзге адамдар ойлап шығарған үкімдерді қолданатын адамның арасында айырмашылық бар екендігі айтылмайды. Ал егер де бұл айырмашылықтар бар болғанда, біз олар туралы ескертулерді Шариғаттан табар едік, ал бұл – айқын нәрсе және күмән да туғызбайды.

Бұл жағдаймен төрт мәселе байланысты.

Бірінші мәселе:

Шариғат үкімдерінің орнына өзі ойлап тапқан үкімдерді қолданатын адам басқалардың үкімдерін қолданатын адамнан ауырлау қылмыс жасайды деп жорамалдауға болады. Алайда біз қылмыстың ауырлығы туралы емес, адам кәпір болады ма – сол туралы айтудамыз, ал бұл сұраққа жауап беру үшін шариғи дәлелдерге ие болу қажет.

Екінші мәселе:

Осындай жағдайда адам кәпір болады деп есептейтін кейбір құрметті ғалымдар дәлел ретінде адам заңдарды ойлап шығаруымен Аллаһ Тағаламен Оның бір сипатында – заңдар мен үкімдерді шығаруда (тәшри‘– تشريع) таласып жатқандай болады дегенді келтіреді.

Алайда аталған жағдайда екі ситуацияны қарау қажет.

Бірінші ситуация: Адам заңдарды ойлап шығарады және сонымен бірге өзінің осыған құқығы бар деп айтады. Бұл – ұлы күпірлік болып кетеді және мұндай адам Исламнан шығады. Осыда күмән жоқ, өйткені бұл адам Аллаһ тыйым салған нәрсені рұқсат етеді.

Екінші ситуация: Адам заңдарды ойлап шығарады, алайда өзінің осыған құқығы бар деп айтпайды. Мұндай адам үш себеппен кәпір болып табылмайды.

1. Ол кәпір болып табылады дегенге шариғи дәлелдердің жоқтығы.

2. Әһлю-Суннә күнәға шақыратын және өзі қарым-қатынас жасап жүрген адамдарына күнәларды көркемдетіп көрсеткен жаман жолдасты кәпір деп санамайды. Бұл – ғалымдардың бір ауызды келіскен пікірі. Ал кім өзінің заңдарын ойлап табатын және қолданатын адамды кәпір деп есептесе, осындай жаман жолдасты да кәпір деп атауы міндетті. Бірақ бұл – ғалымдардың бір ауызды пікіріне қайшылық болады.

3. Әһлю-Суннә тыйым салынған бейнелерді рұқсат етілген деп айтпай жасайтын (сомдайтын) адамды кәпір деп есептемейді. Аллаһ Тағала олар туралы қудси хадисте былай деген: «Жаратуда Маған ұқсауға талпынғаннан артық залымдау кім болмақ?»[1]. Аллаһтың Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) олар туралы былай деген: «Қиямет күні қатал жазалауға жаратуда Аллаһқа ұқсауға талпынғандар тартылады».[2]. Ал олардың арасында айырмашылық жоқ, өйткені бейнені жасаушы (сомдаушы) өзін Аллаһпен бірге жаратушының орнына қояды, ал заңдарды жасаушы өзін Аллаһпен бірге заң шығарушының орнына қояды. Бұл екеуі бірдей-ақ! Сонда біз бейне жасаушыны (сомдаушыны) кәпір деп есептеуіміз керек пе? Бірақ Әһлю-Суннә ол кәпір еместігіне бір ауызды келіскен.

Әһлю-Суннәның жаман жолдас және бейнені жасаушы (сомдаушы) кәпір болып табылмайтындығы туралы бірауызды пікірі заң шығаратын, бірақ өзінің осыған құқығы бар демейтін адам да кәпір болмайды дегенге бұлтартпас дәлел болады, біз бұл туралы жоғарыда айтып кеткеніміздей. Осыны есте сақтаңдар, өйткені бұл маңызды!

Үшінші мәселе:

Осы аталған жағдайда адам кәпір болады деп есептейтін кейбір құрметті ғалымдар дәлел ретінде адам заңдарды ойлап табуымен адамдар үкім және шешім шығару үшін соған жүгінетін (тағутқа— طاغوت)[3] айналады дегенді келтіреді.

Алайда іс жүзінде мұны екі себеппен дәлел деп санауға болмайды.

1. Бұл дәлел о бастан (түбегейлі) қате, нақты айтқанда тағут тек кәпір болады деген тұжырымға негізделеді. Бұл дұрыс емес, өйткені:

1 — Тағут деп адасушылықтың кез-келген жетекшісін атайды, өйткені «тағут» деген сөздің өзі «бір нәрсенің шегінен, шеңберінен шыққан» дегенді білдіретін «туғьян» сөзінен шыққан.

Әл-Куртуби, Аллаһ оны рахым етсін, Аллаһ Тағаланың “Біз әрбір үмметке «Аллаһқа (ғана) құлшылық етіп, Тағуттан аулақ болыңдар» [4] дейтін елші жібердік” деген аяттары туралы: «Яғни Аллаһтан басқа құлшылық жасалатын, Шайтан, көріпкел, пут, және кез-келген адасушылыққа жақырушы сияқты, кез-келген затты (объектіні) қалдырыңдар», – деген.[5]

Әл-Фәйрузабәди, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Тағут — бұл адасушылықтың әрбір жетекшісі, сондай-ақ путтар және Аллаһтан өзге құлшылық жасалатынның барлығы, және Кітап иелерінің ішіндегі жауыздар»[6].

Тағут тек қана кәпір болмайды. Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Сенің шегің – сен Аллаһтың мойынсұнған құлы болуың керек. Егер сен осы шеңберден шықсаң, осы амалың арқылы тағут болдың… Тағут кәпір болады, бірақ басқаша да болуы мүмкін»[7].

2 — Кейбір адамдар «тағут» деп сол арқылы шектен шығу және шекара бұзылу іске асатын нәрсені атайды және осы сөзбен әрекеттің өзін сызып көрсетіп, ол не арқылы орындалатынына назар бөлмейді. Мысалы, олар құлшылық жасалатын келген затты (объектті), соның ішінде тас пұттарды да, «тағут» деп атайды. Ал жансыз зат иман келтірген немесе кәпір деп атала алмайды, өйткені, бұл сипаттаманы оларға қатысты қолдану мүмкін емес.

— Олар тағутқа мынандай анықтамалар берген. Ибн әл-Қайим, Аллаһ оны рақым етсін, былай деген: «Тағут — Аллаһтың құлы соған құлшылық етіп, ілесіп, немесе бағынып, сол арқылы шекараны бұзатын және шектен шығатын барлық нәрсе».[8]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, бұл сөздерге түсіндірме жасап, былай деген: «Осыны мақұлдаушы меңзеліп тұр. Алайда ол өзіне құлшылық жасайтын, тыңдайтын немесе ілесетін үшін осындай болып табылатындығы тұрғысынан да тағут болып табылады. Бұл адамдар оны Аллаһ оған еншілеп берген орынан жоғарылатып, ол арқылы Аллаһ Тағала орнатқан шекаралардан шығады. Және олардың оған құлшылық жасаулары, ілесулері немесе мойынсұнулары – шектен асу, яғни туғйян».[9]

Сөйтіп, тағут міндетті түрде кәпір болып табыла бермейді, өйткені ол өзінің себебінен емес, оны өздерінің тағуты қылған адамдардың себебімен осылай деп аталған болуы ықтимал.

— Ғалымдар «тағут» деп құлшылық арналатын кез-келген затты атайды, соның ішінде тас путтарды да. Ал, біз білетініміздей, жансыз зат мүмін немесе кәпір деп аталуға келмейді, өйткені бұл сипаттама оған қатысты қолданыла алмайды.

Ибн әл-Джәузи, Аллаһ оны рақым етсін, былай деген: «Ибн Кутайбә былай деген: “Құлшылық жасалатындардың, олар – тас, бейне, немесе Шайтан болсын, барлығы - Джибт пен Тағут». Осындай пікірді әз-Заджәдж және араб тілінің білгірлері ұстанған».

Ал шейхуль-Ислам Ибн Таймийя, Аллаһ оны рақым етсін, былай деген: «Бұл – тұтас түрдің атауы. Оған Шайтан, пұт, көріпкел-сәуегей, дирхем, динар және басқалар жатады».[10].

Егер әрбір жансыз зат кәпір болып табылғанда, онда жансыз затты тағут деп атауға болмас еді.

3 — Кейбір ғалымдар осы сипаттаманы кейбір күнәларды жасап жүрген адамдарға қатысты қолданады.

Әр-Рағиб әл-Әсфәхани, Аллаһ оны рақым етсін, былай деген: «Тағут — бұл Аллаһтың шекарасын бұзатынның әрбірі және Аллаһ Тағаладан өзге құлшылық жасалатынның әрбірі. Сондықтан да, сиқыршыны, көріпкел-сәуегейді, жындардың арасынан Аллаһ Тағалаға қарсы көтерілетіндерін, сондай-ақ адамдардың бетін игілік жолынан қайтаратындардың барлығын осылай деп атайды».[11]

Мухаммад ибн Абду-ль-Уәххаб, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Тағуттар көпшілік, бірақ айқыны – бесеу. Олар – Шайтан, әділетсіз үкім шығарушы, пара алушы, оның келісімімен және мақұлдауымен оған құлшылық жасалушы және білімсіз амал етуші».[12]

Имам Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, «Әл-усуль әс-сәләсә» («Үш негіз») кітабына жазған шархта былай деген: «Адасушылық пен күпірлікке, немесе бидғаттарға, немесе Аллаһ харам еткен нәрселерді халәл етуге, немесе Аллаһ халәл еткен нәрселерді харам етуге шақырып, жауыздықты насихаттайтындардың барлығы – Тағуттар болып табылады».[13]

Ал егер бұл сипаттама күпірлікті меңзегенде, оны бұл күнәхарларға қолдануға болмас еді, керісінше болған жағдайда бұл осы ғалымдардың аталған күнәхарларды кәпірлер деп есептейтінін білдірер еді.

2. Егер Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқаруды (билік құруды) және шешім шығаруды заңдастырған адам кәпір деп есептелсе, онда қандайда-бір күнәлі істі заңдастыратын адамды да кәпір деп есептеу керек болар еді, өйткені бұл екі жағдайлардың арасында айырмашылық жоқ – анау және мынау жағдайларда да адам қандайда-бір тыйым салынған нәрсені заңдастырды. Ал Әһлю-Суннә қандайда бір күнәлі нәрсені заңдастырған адам осы себепті кәпірге айналмайды дегенге бір ауызды келіскен.

Мысалы, белгілі бір адамдар өзара келісіп, қарақшылардың тобыры болды. Олар өздеріне жетекші сайлады да, өздеріне арналған ерекше бір тәртіп ойлап шығарды, және дәл осы жетекші олар үшін қылмыстық іс-әрекетті жоспарлайды, кімге, қашан және қай жерде шабуыл жасауды шешеді. Ол оларға мұсылмандарға шабуылдауды, оларды қорқытуды және оларға зиян тигізуді бұйырады, ал олар оның бұйрықтарын мойынсұнған күйде орындайды. Ол оларға бір нәрселерді әмір етеді де, екінші нәрселерге тыйым салады, ал олар оған бағынады. Бұл адам олар үшін күнәні заңдастырып қойды, алайда ол осы себепті кәпір болмайды.

Егер де заңдарды ойдан шығарушы адамды күпірлікте айыптаудағы негіз дұрыс болғанда, онда әлгі қарақшылардың жетекшісіне ұқсаған әрбір адамды кәпір деп есептеу қажет еді. Ал Әһлю-Суннә оның кәпір еместердің қатарына жататынына келіскен.

Төртінші мәселе:

Бұл мәселеде білім ізденушілердің арасында келіспеушіліктер бар – мұны жоққа шығаруға болмайды. Алайда қазіргі заманның көрнекті ғалымдары — Ибн Баз, әл-Әлбәни және Ибн Усәймин, Аллаһ оларды рахым етсін, заң шығарушы адам кәпір болып табылмайтынына келіскен.

Ибн Баз, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Ал егер ол зинақорды немесе ұрыны Шариғат бекіткен жазаға тартпау керек деген заң шығарса, онда бұл заң – өтірік, ал оны шығарушы, егер өз іс-әрекетін рұқсат етілген деп есептесе (истихләл), кәпір болады».[14]

Әл-Әлбани де, Аллаһ оны рахым етсін, заң шығарушы адам, егер өзін осыны істеуге құқықты (истихляль) деп есептемесе, кәпір болып табылмайды деген.[15]

Ибн Усәймин, Аллаһ оны рахым етсін, былай деген: «Аллаһтың түсіргеніне сәйкес емес басқару (билік құру) және шешім шығару діннен шығаратын күпірлік болып табылмайды. Бұл – амалдардағы күпірлік (куфр амәли), яғни кіші күпірлік (куфр әсғар), өйткені осылай істеген адам дұрыс жолдан ауытқыды. Және басқалардың заңдарын енгізіп, өз мемлекетін солармен өмір сүруге міндеттейтін адам мен өзі заңдарды ойдан шығаратын адамның арасында айырмашылық жоқ. Білу маңызды болған нәрсе – осы заңдар Аллаһтың заңына қайшы келеді ме?»[16]